વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત અને વ્યૂહાત્મક સમુદ્રી માર્ગોમાંના એક એવા હોર્મુઝ જળમાર્ગ (Strait of Hormuz)ને લઈને ફરી એક વખત વૈશ્વિક સ્તરે ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ઈરાન અને ઓમાન પર એવા આરોપો લાગી રહ્યા છે કે બંને દેશો જળમાર્ગમાંથી પસાર થનારા જહાજો પાસેથી સીધો “ટોલ ટેક્સ” વસૂલવાની જગ્યાએ હવે તેને “નેવિગેશનલ સર્વિસ ફી” અથવા “સર્વિસ ચાર્જ” તરીકે રજૂ કરવાની તૈયારીમાં છે. આ મુદ્દે અમેરિકા સહિત અનેક પશ્ચિમી દેશોએ ગંભીર વાંધો ઉઠાવ્યો છે.
શું છે આખો વિવાદ?
હોર્મુઝ જળમાર્ગ વિશ્વના કુલ તેલ વેપારનો મહત્વનો હિસ્સો સંભાળે છે. પર્શિયન ગલ્ફને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડતો આ માર્ગ વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા માટે અત્યંત મહત્વનો માનવામાં આવે છે. આ જળમાર્ગની આસપાસ ઈરાન અને ઓમાન બંને દેશોની સરહદ આવે છે. તાજેતરમાં ઈરાને આ માર્ગના સંચાલન માટે Persian Gulf Strait Authority (PGSA) નામની નવી સંસ્થા બનાવી છે અને જહાજોના અવરજવર માટે નવી વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકવાનો પ્રયાસ શરૂ કર્યો છે.
ટોલ નહીં, પરંતુ ‘સેવા શુલ્ક’?
ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઈલ બઘાઈએ સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે ઈરાન “ટોલ” વસૂલવા માંગતું નથી. તેમના જણાવ્યા મુજબ સમુદ્રી સુરક્ષા, નેવિગેશન, પર્યાવરણ સંરક્ષણ અને જહાજોને માર્ગદર્શન જેવી સેવાઓ માટે ખર્ચ થાય છે અને તે ખર્ચની ભરપાઈ માટે ચોક્કસ ફી વસૂલવાની જરૂર છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે આ ફીનો હેતુ જળમાર્ગનું સંચાલન અને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો છે, ન કે આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજો પર ટેક્સ લાદવાનો.ઈરાનનો દાવો છે કે “ટોલ” અને “સર્વિસ ફી” વચ્ચે મોટો તફાવત છે, જ્યારે પશ્ચિમી દેશો આ દલીલને માત્ર શબ્દોની રમત ગણાવી રહ્યા છે.
ઓમાનની સ્થિતિ શું?
ઓમાને જાહેરમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી કરારો મુજબ હોર્મુઝ જળમાર્ગમાંથી પસાર થતા જહાજો પર ટ્રાન્ઝિટ ફી અથવા ટોલ વસૂલવાનો કોઈ અધિકાર નથી. ઓમાનના પરિવહન મંત્રાલયે અગાઉ પણ કહ્યું હતું કે જળમાર્ગમાં અવરજવર માટે કોઈ ટેક્સ લાગુ કરી શકાય નહીં. જોકે નેવિગેશનલ સહાય, બચાવ કામગીરી, માર્ગદર્શન અને સુરક્ષા જેવી સેવાઓ માટે અલગથી ફી વસૂલવાની જોગવાઈ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદામાં ઉપલબ્ધ છે.
અમેરિકા કેમ વિરોધ કરી રહ્યું છે?
અમેરિકા અને તેના સાથી દેશોનું માનવું છે કે જો ઈરાન જહાજોને ફરજિયાત રીતે કોઈ ફી ચૂકવવા મજબૂર કરે, તો તે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી કાયદાના “Freedom of Navigation” સિદ્ધાંતનું ઉલ્લંઘન ગણાશે. અમેરિકાના અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે હોર્મુઝ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ પર કોઈ દેશ પોતાની મરજીથી ટેક્સ અથવા ટોલ લાદી શકતો નથી.
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદો શું કહે છે?
સમુદ્રી કાયદાના નિષ્ણાતો અનુસાર, United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) હેઠળ હોર્મુઝ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોમાં “Transit Passage”નો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. તેનો અર્થ એ થાય છે કે જહાજો અવરોધ વિના પસાર થઈ શકે છે. કોઈ દેશ માત્ર પસાર થવા બદલ ટેક્સ કે ટોલ વસૂલી શકતો નથી. જોકે જહાજોને આપવામાં આવતી વિશિષ્ટ સેવાઓ માટે વાજબી ચાર્જ લેવામાં આવી શકે છે.આ જ કારણસર ઘણા નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે “ટોલ”ને “સર્વિસ ફી” તરીકે રજૂ કરવાથી તેની કાનૂની સ્થિતિમાં ખાસ ફેરફાર થતો નથી. જો ફી ફરજિયાત હશે તો તેને છુપાયેલા ટોલ તરીકે જોવામાં આવશે.
PGSAનો દાવો: 300થી વધુ જહાજોએ નોંધણી કરાવી
ઈરાનની નવી સંસ્થા PGSAએ દાવો કર્યો છે કે અત્યાર સુધીમાં 300થી વધુ વિદેશી જહાજોએ સુરક્ષિત માર્ગ માટે અરજી કરી છે. તેમાં મોટા ભાગના ઓઈલ ટેન્કર સામેલ હોવાનું જણાવાયું છે. આ જહાજોમાંથી ઘણા એશિયાઈ દેશો, ખાસ કરીને ભારત અને ચીન તરફ જતા હોવાનું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે.કેટલાક અહેવાલોમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે એક મોટા ઓઈલ ટેન્કર પાસેથી લાખો ડોલરની ફી વસૂલવાની શક્યતા છે, જોકે તેની સત્તાવાર પુષ્ટિ થઈ નથી.
ભારત માટે કેમ મહત્વનો મુદ્દો?
ભારત પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે મધ્યપૂર્વમાંથી મોટા પ્રમાણમાં કાચા તેલની આયાત કરે છે. આમાંથી મોટો હિસ્સો હોર્મુઝ જળમાર્ગ મારફતે આવે છે. જો આ માર્ગ પર કોઈ નવી ફી અથવા વધારાનો ખર્ચ લાગુ થશે તો તેની સીધી અસર તેલના ભાવ, શિપિંગ ખર્ચ અને અંતે ભારતીય અર્થતંત્ર પર પડી શકે છે. અગાઉ ભારતના શિપિંગ મંત્રાલયે પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે હોર્મુઝ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ હોવાથી ત્યાં કોઈ ટોલ વસૂલી શકાય નહીં.
વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ચિંતા
વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે હોર્મુઝ જળમાર્ગ પર કોઈપણ પ્રકારની ફી વ્યવસ્થા અથવા નિયંત્રણ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારોમાં અનિશ્ચિતતા વધારી શકે છે. જો જહાજ માલિકોને વધારાનો ખર્ચ કરવો પડશે તો તે તેલ અને ગેસના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવમાં વધારો કરી શકે છે. ઉપરાંત વીમા ખર્ચ અને શિપિંગ દરોમાં પણ વધારો થવાની શક્યતા છે.
હાલની સ્થિતિમાં ઈરાન અને ઓમાન બંને “ટોલ ટેક્સ” શબ્દનો ઉપયોગ ટાળી રહ્યા છે અને તેના બદલે “નેવિગેશનલ સર્વિસ ફી” અથવા “સર્વિસ ચાર્જ” જેવી વ્યાખ્યાઓ આપી રહ્યા છે. પરંતુ અમેરિકા અને અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે નામ બદલવાથી હકીકત બદલાતી નથી. જો જહાજોને ફરજિયાત રીતે ચૂકવણી કરવી પડે તો તેને ટોલ જ ગણવામાં આવશે. હવે આવનારા દિવસોમાં આ મુદ્દે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર વધુ ચર્ચા અને કાનૂની લડાઈ જોવા મળી શકે છે, કારણ કે હોર્મુઝ જળમાર્ગ ઈરાન અને ઓમાન માટે નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા માટે જીવનદોરી સમાન છે.
