ગુજરાત સરકારના ગાંધીનગર સ્થિત સચિવાલયમાં હાલ વહીવટી વ્યવસ્થાને લઈને અનેક ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. અધિકારીઓની ખાલી પડેલી જગ્યાઓ, એક અધિકારીને એકથી વધુ વિભાગનો વધારાનો ચાર્જ, IAS અને GAS કેડર વચ્ચેની જવાબદારી, ઓડિટમાં જવાબદારી નક્કી કરવાની નવી પદ્ધતિ, આગામી Vibrant Gujarat Global Summit માટેની તૈયારીઓ, 2030ની Commonwealth Games માટેનું વહીવટી આયોજન અને GIFT Cityને FinTech હબ બનાવવાની દિશામાં આગળ વધતી નીતિ આ તમામ મુદ્દાઓ સચિવાલયના કોરિડોરમાં ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે.
મીડિયા ના અનુસાર, ગુજરાતની બ્યુરોક્રસીમાં ‘Additional Charge’ એટલે કે વધારાનો ચાર્જ હવે માત્ર કોઈ અધિકારીની ગેરહાજરી દરમિયાન કરવામાં આવતી કામચલાઉ વ્યવસ્થા પૂરતો રહ્યો નથી. અનેક જગ્યાએ એક અધિકારી એક સાથે બે કે ત્રણ જવાબદારીઓ સંભાળી રહ્યો હોવાની ચર્ચા છે. આ સ્થિતિએ સવાલ ઊભો કર્યો છે કે આવનારા સમયમાં વહીવટમાં અધિકારીની કેડર ઓળખ વધુ મહત્વની રહેશે કે જે ખુરશીની જવાબદારી સોંપવામાં આવે છે તેને અસરકારક રીતે નિભાવવાની ક્ષમતા?
IASની ખુરશી ખાલી હોય તો GAS અધિકારી સંભાળી શકે?
સચિવાલયમાં હાલ એક રસપ્રદ ચર્ચા ચાલી રહી છે,સરકારી ખુરશી માટે કેડર મહત્વનું કે ક્ષમતા?જો કોઈ ખાલી IAS પોસ્ટની જવાબદારી ગુજરાત એડમિનિસ્ટ્રેટિવ સર્વિસ એટલે કે GAS કેડરના અધિકારીને સોંપવામાં આવે અને તે અધિકારી અસરકારક રીતે કામગીરી કરી શકે, તો સ્વાભાવિક રીતે આ ચર્ચા થવાની જ છે કે વહીવટી ક્ષમતાને કેડર ઓળખ કરતાં વધારે મહત્વ મળવું જોઈએ કે નહીં.અહેવાલ મુજબ, હાલની વ્યવસ્થામાં એક વાત સ્પષ્ટ દેખાય છે કે Additional Chargeની પ્રથા સતત આગળ વધી રહી છે. સરકારના વિવિધ વિભાગોમાં અનેક મહત્વની ખુરશીઓ વધારાના ચાર્જથી ચાલી રહી હોવાની ચર્ચા છે.
સચિવાલયના વર્તુળોમાં હળવી મજાક પણ ચાલી રહી છે કે હવે વધારાનો ચાર્જ કોઈ ‘Temporary Arrangement’ રહ્યો નથી, પરંતુ જાણે વહીવટી ડિઝાઇનનો જ એક ભાગ બની ગયો છે. એક અધિકારી પાસે બે કે ત્રણ વિભાગની જવાબદારી અને તેની સાથે અસંખ્ય ફાઈલો ,આવી સ્થિતિમાં અધિકારીના કામના ભાર અને દરેક વિભાગને મળતા સમય અંગે પણ સવાલો ઊભા થાય છે. વર્ષોથી ખાલી રહેલી સચિવની કેબિન હવે કમિટી રૂમ બનશે!સચિવાલયમાં એક એવી કેબિન પણ ચર્ચામાં છે જે વર્ષોથી પોતાના અધિકારીની રાહ જોઈ રહી હતી.જનરલ એડમિનિસ્ટ્રેશન ડિપાર્ટમેન્ટ એટલે કે GADમાં Kirit Adhvaryu બાદ Secretaryનું પદ ફરી ભરાયું નહોતું. પરિણામે આ કેબિન લાંબા સમયથી ખાલી રહી હતી.સચિવાલયના કોરિડોરમાં મજાકમાં એવી ચર્ચા થતી હતી કે આ રૂમમાં અધિકારીઓ કરતાં તેમની યાદો વધારે છે. પરંતુ હવે વર્ષો બાદ આ કેબિનને નવું કામ મળવાનું છે.
અહેવાલ મુજબ, આ કેબિનને હવે Additional Chief Secretariesની બેઠકો અને આંતરિક ચર્ચાઓ માટે Committee Room તરીકે ઉપયોગમાં લેવાની તૈયારી છે.અર્થાત્, જે રૂમ એક સમયે એક Secretaryની ઓફિસ તરીકે બનાવવામાં આવ્યો હતો, તે હવે એક સાથે અનેક વરિષ્ઠ અધિકારીઓની બેઠકનું સ્થળ બની શકે છે.સરકારી તંત્રમાં માત્ર અધિકારીઓની જ જવાબદારી બદલાતી નથી, પરંતુ જરૂરિયાત મુજબ કેબિનનો ઉપયોગ પણ બદલાઈ શકે છે, આ કેબિન તેનું ઉદાહરણ બની રહી છે.હવે ઓડિટ રિપોર્ટ માત્ર ફાઇલમાં નહીં રહે, ‘Exit Conference’ થશે,સરકારી વિભાગોમાં ઓડિટ બાદ ઘણી વખત પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે ઓડિટમાં નોંધાયેલી ખામી અંગે આગળ શું કાર્યવાહી થઈ?
હવે આ પ્રક્રિયામાં વધુ જવાબદારી નક્કી કરવાની દિશામાં ફેરફારની ચર્ચા છે.
અહેવાલ મુજબ, ઓડિટ પૂર્ણ થયા બાદ અધિકારીઓ અને ઓડિટરો વચ્ચે Exit Conference યોજાશે. આ બેઠકમાં ઓડિટ દરમિયાન શું સામે આવ્યું, કઈ જગ્યાએ ગેરરીતિ અથવા ખામી મળી, જવાબદારી કોની છે અને આગળ શું પગલાં લેવાશેઆ મુદ્દાઓ પર સીધી ચર્ચા થઈ શકે છે.આ વ્યવસ્થાનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે ઓડિટ રિપોર્ટ માત્ર એક ફાઇલ બનીને રેકોર્ડ રૂમમાં ન પડી રહે.સરકારી નાણાં, ખાસ કરીને ગ્રામ્ય વિકાસ અને જાહેર યોજનાઓમાં વપરાતા નાણાં અંગે જો કોઈ ગેરરીતિ સામે આવે તો તેની જવાબદારી સમયસર નક્કી થાય તે જરૂરી છે.સચિવાલયના વર્તુળોમાં એવી મજાક પણ થઈ રહી છે કે હવે અધિકારીઓ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બેઠક કદાચ Entry Meeting નહીં પરંતુ Exit Conference બની શકે છે, કારણ કે ત્યાં પ્રશ્નોના જવાબ આપવા પડે તેવી શક્યતા રહેશે.જો આ પ્રક્રિયા માત્ર કાગળ પર નહીં પરંતુ વાસ્તવિક અમલમાં આવે તો સરકારી નાણાંના ઉપયોગમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારી વધવાની આશા છે.
Vibrant Gujarat માટે Summit પહેલાં જ કમિટીઓ સક્રિય
ગુજરાતમાં Vibrant Gujarat Global Summitને લઈને સચિવાલયમાં તૈયારીઓનો માહોલ પહેલેથી જ શરૂ થઈ ગયો છે.
સમિટને હજુ સમય બાકી હોવા છતાં વિવિધ કમિટીઓની રચના અને આયોજનની પ્રક્રિયા શરૂ થઈ ગઈ છે. Apex Committeeથી લઈને Executive Committee સુધી, અલગ-અલગ કામગીરી માટે અલગ સમિતિઓ અને જવાબદારીઓ નક્કી કરવામાં આવી રહી છે.સમિટની સફળતા માત્ર ત્રણ દિવસના કાર્યક્રમથી નક્કી થતી નથી. તેની પાછળ મહિનાઓ સુધી ચાલતું આયોજન, વિવિધ વિભાગો વચ્ચેનું સંકલન, રોકાણકારો સાથે સંપર્ક, લોજિસ્ટિક્સ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સતત મોનિટરિંગ જેવી પ્રક્રિયાઓ મહત્વની હોય છે.અગાઉના Vibrant Gujarat Summitના અનુભવો પણ દર્શાવે છે કે રોકાણના કરારો અને MoUને જમીન પર વાસ્તવિક પ્રોજેક્ટમાં ફેરવવા માટે Summit પહેલાં અને પછી સતત સંકલન જરૂરી બને છે.
એટલે જ આ વખતે પણ સચિવાલયમાં બેઠકો અને કમિટીઓનું મહત્વ વધ્યું છે. સચિવાલયની ભાષામાં કહીએ તો રોકાણકારો ત્રણ દિવસ માટે ગુજરાત આવે છે, પરંતુ તેમની આવક પહેલાં અધિકારીઓ અને કમિટીઓની ‘મેરેથોન’ ઘણા મહિના પહેલાં શરૂ થઈ જાય છે.
Commonwealth Games 2030: હવે ગુજરાતના વહીવટની પણ કસોટી
ગુજરાતમાં Commonwealth Games 2030ને લઈને પણ વહીવટી તંત્ર માટે નવી જવાબદારી શરૂ થઈ છે.
Commonwealth Gamesનું ધ્વજ ગુજરાતમાં આવી ચૂક્યું છે અને હવે 2030 માટેનું આયોજન માત્ર રમતગમત વિભાગ પૂરતું મર્યાદિત નહીં રહે. સ્ટેડિયમ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ટ્રાન્સપોર્ટ, સુરક્ષા, આયોજન અને વિવિધ સરકારી વિભાગો વચ્ચેનું સંકલન આ તમામ ક્ષેત્રોમાં મોટા પાયે તૈયારીઓ જરૂરી બનશે.અહેવાલમાં સચિવાલયના વાતાવરણને રમૂજી રીતે વર્ણવતા કહેવામાં આવ્યું છે કે ખેલાડીઓ મેદાન પર મેડલ માટે દોડશે, જ્યારે અધિકારીઓ માટે સૌથી લાંબી દોડ કદાચ ફાઈલોની દોડ બની શકે છે.2030 દૂર લાગતું હોવા છતાં મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય રમતોત્સવ માટે સમયસર આયોજન જરૂરી છે. દરેક બેઠક, પ્રેઝન્ટેશન અને રિવ્યુમાં Commonwealth Gamesનો ઉલ્લેખ આવવાની શક્યતા છે.જો વહીવટી તંત્ર સમય વ્યવસ્થાપન, ટીમવર્ક અને શિસ્તમાં સફળ રહે તો ગુજરાત 2030માં માત્ર ગેમ્સનું આયોજન કરનાર રાજ્ય જ નહીં, પરંતુ મોટા આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમોના સફળ મેનેજમેન્ટનું ઉદાહરણ બની શકે છે.
GIFT City માટે હવે માત્ર બિલ્ડિંગ નહીં, ‘ટેલેન્ટ’ મહત્વનું
ગુજરાતની GIFT City અત્યાર સુધી ઊંચી ઇમારતો, નાણાકીય સંસ્થાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બેન્કિંગ સાથે જોડાયેલી ઓળખ ધરાવે છે. હવે તેને સ્ટાર્ટઅપ્સ અને FinTech કંપનીઓ માટે વધુ આકર્ષક કેન્દ્ર બનાવવાની દિશામાં પણ ધ્યાન આપવામાં આવી રહ્યું છે.અહેવાલ મુજબ, ગુજરાતની પ્રથમ FinTech Policy અંતિમ તબક્કામાં પહોંચી હોવાનું જણાવાયું છે.આ નીતિનો ઉદ્દેશ માત્ર કંપનીઓને GIFT Cityમાં ઓફિસ માટે જગ્યા આપવાનો નથી. રોકાણકારો અને કંપનીઓને વિવિધ પ્રકારની પ્રોત્સાહક સહાય આપવાની વિચારણા છે.સબસિડી, નાણાકીય સહાય ઉપરાંત કુશળ કર્મચારીઓ માટે ઊંચા પગારનો ખર્ચ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થતી વ્યવસ્થાઓ પણ નીતિનો ભાગ બની શકે છે.
FinTech ક્ષેત્રમાં હવે રાજ્યો વચ્ચે પણ સ્પર્ધા વધી રહી છે. કંપનીઓ જ્યાં રોકાણ કરે છે ત્યાં માત્ર ઓફિસ સ્પેસ નહીં, પરંતુ કુશળ માનવબળ, નીતિગત સહાય, ટેકનોલોજી અને નાણાકીય સુવિધાઓ પણ મહત્વની હોય છે.જો આ નીતિ કાગળમાંથી બહાર આવીને વાસ્તવિક રોકાણ, રોજગારી અને નવીનતા સર્જવામાં સફળ થાય તો GIFT Cityને ભારતના IFSC તરીકે વધુ મજબૂત સ્થાન મળવાની સાથે FinTech કંપનીઓ માટે પસંદગીનું કેન્દ્ર બનાવવાની દિશામાં આગળ વધારી શકાય છે.
‘ફાઈલ નહીં, અધિકારી આવશે’સરકાર હવે લોકો સુધી પહોંચશે?
ગુજરાતના વહીવટમાં વધુ એક મહત્વપૂર્ણ બદલાવ તરીકે Seva Setu અને Service Camps જેવી વ્યવસ્થાઓ દ્વારા સરકારી સેવાઓ નાગરિકોની નજીક લઈ જવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.પરંપરાગત રીતે નાગરિકો પોતાની અરજી અને ફાઈલ લઈને એક સરકારી કચેરીમાંથી બીજી કચેરી સુધી જતા હતા. કઈ કચેરીમાં જવું, કયા અધિકારીને મળવું અને કયા ટેબલ પર ફાઈલ આપવી,આ પ્રક્રિયામાં સામાન્ય નાગરિકનો ઘણો સમય જતો હતો.હવે વિચાર એ છે કે નાગરિક સરકારી કચેરી સુધી પહોંચે તેના બદલે સરકાર પોતે નાગરિક સુધી પહોંચે.ક્લસ્ટર આધારિત સેવા કેમ્પો દ્વારા ગામડાં અને શહેરી વોર્ડ સુધી સરકારી સેવાઓ પહોંચાડવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.પરંતુ આ વ્યવસ્થાની વાસ્તવિક સફળતા માત્ર કેટલા કેમ્પ યોજાયા તેના પરથી નહીં, પરંતુ કેટલા પાત્ર નાગરિકોને ખરેખર સમયસર લાભ મળ્યો તેના પરથી નક્કી થશે.
સરકારનું લક્ષ્ય Welfare Schemesમાં Saturation એટલે કે કોઈ પાત્ર લાભાર્થી સરકારી યોજનાથી વંચિત ન રહે તેવું છે.
જો આ હેતુ સાથે ફાઈલની ઝડપી હિલચાલ, જવાબદારી અને સમયબદ્ધ સેવા જોડાય તો ‘Government to Citizen’ માત્ર સૂત્ર નહીં રહે, પરંતુ સરકાર ખરેખર નાગરિકના દરવાજા સુધી પહોંચે તેવી વ્યવસ્થા બની શકે છે.
સૌથી મોટો સવાલ:
‘Additional Charge’ કેટલો સમય ચાલશે?
ગુજરાતના સચિવાલયમાં હાલની સમગ્ર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં એક મોટો પ્રશ્ન છે—વધારાનો ચાર્જ ખરેખર કેટલો સમય કામચલાઉ રહી શકે?
એક અધિકારી પાસે એકથી વધુ વિભાગની જવાબદારી હોય ત્યારે તે દરેક વિભાગને જરૂરી સમય આપી શકે છે કે નહીં, તે મોટો વહીવટી પડકાર છે.
બીજી તરફ, જો ખાલી પડેલી પોસ્ટને લાંબા સમય સુધી ભરવામાં ન આવે તો વહીવટ સતત Additional Charge પર ચાલતો રહે છે.
હાલની ચર્ચાઓ એ તરફ ઈશારો કરે છે કે ગુજરાતની બ્યુરોક્રસીમાં વધારાનો ચાર્જ હવે અસામાન્ય ઘટના નહીં પરંતુ સામાન્ય વહીવટી પદ્ધતિ બની રહ્યો છે.
સાથે જ GAS અધિકારી દ્વારા IAS પોસ્ટની જવાબદારી સંભાળવાની ચર્ચા એક અલગ જ પ્રશ્ન ઊભો કરે છે—વહીવટમાં
ખુરશી મોટી કે ક્ષમતા?
આગામી સમયમાં સરકાર ખાલી જગ્યાઓ કેવી રીતે ભરે છે, અધિકારીઓની જવાબદારીઓનું પુનર્વહેંચાણ કેવી રીતે કરે છે અને એક અધિકારી પર કેટલો વધારાનો બોજ રહે છે તે જોવાનું મહત્વનું રહેશે. હાલ માટે એટલું ચોક્કસ છે કે ગાંધીનગરના સચિવાલયમાં ખાલી ખુરશીઓ, વધારાનો ચાર્જ, ઓડિટની જવાબદારી, Vibrant Gujarat, Commonwealth Games 2030, GIFT Cityની FinTech Policy અને નાગરિકો સુધી પહોંચતી સરકારી સેવાઓ આ બધા મુદ્દા ગુજરાતના આગામી વહીવટી ચહેરાને અસર કરી શકે છે.
