હોર્મુઝની ખાડી પર ઈરાનના નિયંત્રણને લઈને વૈશ્વિક તણાવ વધી રહ્યો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજો પાસેથી ફી વસૂલવા અને સમુદ્રી અવરજવર પર નિયંત્રણો લાદવાના પ્રયાસો સામે 60થી વધુ દેશોએ વિરોધ નોંધાવ્યો છે. યુરોપિયન યુનિયનની પહેલ હેઠળ રજૂ કરવામાં આવેલી વૈશ્વિક ઘોષણામાં આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો પર ગેરકાયદે ટેક્સ કે ટોલ વસૂલવાનો વિરોધ કરવામાં આવ્યો છે. આ વિવાદની અસર વૈશ્વિક વેપાર, ક્રૂડ ઓઇલના પુરવઠા અને ઊર્જા બજાર પર પડી શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી માર્ગો પર કોઈ એક દેશ મનસ્વી રીતે નિયંત્રણો લાદે અથવા જહાજો પાસેથી ગેરકાયદે ફી વસૂલે તો તેની અસર અનેક દેશોના વેપાર પર પડી શકે છે. આ જ મુદ્દાને ધ્યાનમાં રાખીને યુરોપિયન યુનિયનના સભ્ય દેશો ઉપરાંત ઓસ્ટ્રેલિયા, જાપાન, બ્રિટન, કેનેડા અને સિંગાપોર સહિતના દેશોએ મુક્ત સમુદ્રી અવરજવરને સમર્થન આપ્યું છે. આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો પર વેપારી જહાજોની અવરજવર કાયદેસર અને ભેદભાવમુક્ત રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
યુરોપિયન યુનિયનનાં વિદેશ નીતિનાં વડા કાજા કલ્લાસે જણાવ્યું હતું કે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી માર્ગો તમામ દેશો માટે ખુલ્લા રહેવા જોઈએ. માત્ર ફી ચૂકવી શકે તેવા દેશો કે જહાજોને જ અવરજવરની મંજૂરી મળે તેવી વ્યવસ્થા સ્વીકાર્ય ન હોવી જોઈએ. આ ઘોષણા દ્વારા દેશોએ સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગોને નાણાં કમાવવાનું કે રાજકીય દબાણ ઊભું કરવાનું સાધન બનાવવું જોઈએ નહીં. હોર્મુઝની ખાડી વિશ્વના સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ સમુદ્રી માર્ગોમાંથી એક છે. ઈરાન અને ઓમાન વચ્ચે આવેલી આ સામુદ્રધુની પર્શિયન ગલ્ફને ઓમાનની ખાડી અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. વિશ્વભરમાં ક્રૂડ ઓઇલ અને પ્રવાહી કુદરતી ગેસના પરિવહન માટે આ માર્ગ અત્યંત મહત્ત્વનો છે. અમેરિકા, ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચે સંઘર્ષ શરૂ થયો તે પહેલાં વિશ્વના કુલ ઓઇલ અને પ્રવાહી કુદરતી ગેસના પુરવઠાનો આશરે પાંચમો ભાગ આ માર્ગેથી પસાર થતો હતો.
આ કારણે હોર્મુઝની ખાડીમાં કોઈ પણ પ્રકારનો અવરોધ ઊભો થાય તો તેની અસર માત્ર મધ્ય પૂર્વના દેશો સુધી મર્યાદિત રહેતી નથી. તેલ અને ગેસના પુરવઠામાં ઘટાડો થવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધી શકે છે. સાથે જ જહાજોના વીમા ખર્ચ, પરિવહન ખર્ચ અને માલની ડિલિવરીમાં વિલંબ જેવી સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે. ઊર્જા માટે આયાત પર નિર્ભર દેશો માટે આવી સ્થિતિ આર્થિક પડકાર ઊભો કરી શકે છે. ઈરાન તરફથી પણ હોર્મુઝની ખાડી પર નિયંત્રણને લઈને કડક વલણ અપનાવવામાં આવ્યું છે. ઈરાનના ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ સાથે સંકળાયેલા એક વરિષ્ઠ સલાહકારે દાવો કર્યો છે કે આ માર્ગ પર ઈરાનની સશસ્ત્ર દળોનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ છે. ઈરાનની માંગણીઓ પૂરી ન થાય ત્યાં સુધી આ સ્થિતિ ચાલુ રહેવાની ચેતવણી પણ આપવામાં આવી છે. જોકે, આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો પર અવરજવર અને નિયંત્રણો અંગેનો વિવાદ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા સાથે પણ જોડાયેલો છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી કાયદા અંગેના સંયુક્ત રાષ્ટ્રના કન્વેન્શન (UNCLOS) હેઠળ સમુદ્રી માર્ગો પર જહાજોની અવરજવર માટેના નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા છે. આ ઉપરાંત આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદ્રી સંગઠન (IMO) જેવા મંચો દ્વારા સમુદ્રી સુરક્ષા અને વેપારી જહાજોની સલામતી જાળવવા માટે પ્રયાસો કરવામાં આવે છે. વૈશ્વિક ઘોષણાને સમર્થન આપનારા દેશોએ નિયમો આધારિત સમુદ્રી વ્યવસ્થા જાળવવા માટે સાથે મળીને કામ કરવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે હોર્મુઝની ખાડીનું મહત્ત્વ જોતાં આ વિવાદ પર વિશ્વના દેશોની નજર છે. જો આ માર્ગ પર અવરજવર લાંબા સમય સુધી પ્રભાવિત રહેશે તો ઊર્જાના ભાવ, માલવહન ખર્ચ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર વધુ દબાણ આવી શકે છે. બીજી તરફ, આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો પર ફી વસૂલવા અને નિયંત્રણો લાદવા અંગેનો વિવાદ રાજદ્વારી સ્તરે વધુ ઘેરો બની શકે છે. હાલમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે હોર્મુઝની ખાડીમાં મુક્ત અવરજવર કેવી રીતે જાળવી રાખવામાં આવશે અને ઈરાન તથા અન્ય દેશો વચ્ચેના તણાવનો ઉકેલ કઈ રીતે આવશે. આ મુદ્દે આગામી સમયમાં લેવાતા નિર્ણયો વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારની દિશા નક્કી કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
