2026ના અર્થશાસ્ત્રના નોબેલ પુરસ્કારની જાહેરાત આજે, 12 ઓક્ટોબરે થવાની છે. સંભવિત દાવેદારોમાં ભારતીય મૂળના અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી રાજ ચેટ્ટીનું નામ પણ ચર્ચામાં છે. હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર રાજ ચેટ્ટીએ સરકારી આંકડાઓના આધારે સંશોધન કરીને સમજાવ્યું છે કે ગરીબ પરિવારોનાં બાળકોને જીવનમાં આગળ વધવાની તક કઈ બાબતો પર આધારિત હોય છે. તેમના સંશોધનનો મુખ્ય સવાલ એ છે કે કેટલાક વિસ્તારોમાં ગરીબ પરિવારોનાં બાળકો સારી આવક અને જીવનધોરણ સુધી સરળતાથી કેમ પહોંચી શકે છે, જ્યારે અન્ય વિસ્તારોમાં તેમના માટે આર્થિક પ્રગતિ કરવી મુશ્કેલ બને છે.
અર્થશાસ્ત્રના નોબેલ માટે રાજ ચેટ્ટી ઉપરાંત કંપનીઓ વચ્ચેની સ્પર્ધા, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI), રોજગાર, સરકારી કરવેરા અને અમીર-ગરીબ વચ્ચેની અસમાનતા જેવા વિષયો પર સંશોધન કરનારા અર્થશાસ્ત્રીઓનાં નામ પણ સંભવિત દાવેદારો તરીકે ચર્ચાઈ રહ્યાં છે. જોકે, પુરસ્કારની સત્તાવાર જાહેરાત પહેલાં કોઈને વિજેતા માનવું યોગ્ય નથી.
નોબેલ માટે ચર્ચામાં રહેલા અન્ય અર્થશાસ્ત્રીઓ
એરિયલ પેક્સ: કંપનીઓના વિલીનીકરણથી કિંમતો પર શું અસર થાય છે?
હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રી એરિયલ પેક્સે કંપનીઓ વચ્ચેની સ્પર્ધા અને તેમના વિલીનીકરણથી બજાર પર થતી અસર અંગે સંશોધન કર્યું છે. તેમણે સ્ટીવન બેરી અને જેમ્સ લેવિનસોન સાથે મળીને 1995માં અમેરિકાના કાર બજાર પર મહત્ત્વપૂર્ણ સંશોધનપત્ર લખ્યું હતું. તેમના સંશોધનથી એ સમજવામાં મદદ મળે છે કે બે કંપનીઓ એક થાય ત્યારે બજારમાં સ્પર્ધા ઘટે છે કે નહીં અને તેના કારણે ગ્રાહકો માટે વસ્તુઓના ભાવ વધી શકે છે કે નહીં. આ પ્રકારનું સંશોધન સરકારને કંપનીઓના વિલીનીકરણને મંજૂરી આપતી વખતે તેની સંભવિત અસરો સમજવામાં મદદ કરે છે. પેક્સને 2007માં ઇકોનોમેટ્રિક્સ સોસાયટીના ફેલો તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા.
સુસાન એથી: અર્થશાસ્ત્રમાં AIના ઉપયોગ પર સંશોધન
સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીનાં પ્રોફેસર સુસાન એથીએ અર્થશાસ્ત્રમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને મશીન લર્નિંગના ઉપયોગ પર કામ કર્યું છે. આ ટેકનોલોજીની મદદથી મોટા પ્રમાણમાં આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરીને નીતિઓ અને યોજનાઓની અસર સમજવાનો પ્રયાસ કરી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, રોજગારલક્ષી તાલીમ આપવાથી લોકોની આવકમાં કેટલો વધારો થાય છે અને કયા વર્ગના લોકોને તેનો સૌથી વધુ લાભ મળે છે તે જાણી શકાય છે. એથીએ ઑનલાઇન જાહેરાતોની હરાજી અને ઇન્ટરનેટ કંપનીઓના બિઝનેસ મોડલ અંગે પણ મહત્ત્વનું સંશોધન કર્યું છે. વર્ષ 2007માં તેમને જ્હોન બેટ્સ ક્લાર્ક મેડલ મળ્યો હતો. 40 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના અર્થશાસ્ત્રીઓને આપવામાં આવતા આ પુરસ્કાર મેળવનાર તેઓ પ્રથમ મહિલા હતાં.
રોબર્ટ બેરો: કરવેરા અને સરકારી દેવાની બચત પર અસર
હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીના અર્થશાસ્ત્રી રોબર્ટ બેરોએ સરકારી દેવું, કરવેરા અને લોકોની બચત વચ્ચેના સંબંધો અંગે સંશોધન કર્યું છે. તેમના કાર્ય સાથે જોડાયેલો એક મહત્ત્વનો વિચાર ‘રિકાર્ડિયન સમતુલ્યતા’ તરીકે ઓળખાય છે. આ વિચાર મુજબ, જો સરકાર લોન લઈને હાલના કરવેરામાં ઘટાડો કરે, તો લોકો ભવિષ્યમાં લોન ચૂકવવા માટે કર વધવાની શક્યતા વિચારીને વધારાના પૈસા ખર્ચવાને બદલે બચાવી શકે છે. જોકે, આ વિચાર વાસ્તવિક દુનિયામાં કેટલી હદે લાગુ પડે છે તે અંગે અર્થશાસ્ત્રીઓ વચ્ચે ચર્ચા થતી રહી છે. બેરોને 1988માં અમેરિકન એકેડેમી ઑફ આર્ટ્સ એન્ડ સાયન્સિસના ફેલો તરીકે પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા.
થોમસ પિકેટી અને ઇમેન્યુઅલ સાએઝ: અમીર-ગરીબ વચ્ચેની આર્થિક અસમાનતા
થોમસ પિકેટી અને ઇમેન્યુઅલ સાએઝે સમાજમાં આવક અને સંપત્તિનું વિતરણ કેવી રીતે થાય છે તે અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ સંશોધન કર્યું છે. પેરિસ સ્કૂલ ઑફ ઇકોનોમિક્સ સાથે જોડાયેલા પિકેટી અને યુનિવર્સિટી ઑફ કેલિફોર્નિયા, બર્કલેના સાએઝે ખાસ કરીને એ સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે સમાજની કુલ આવક અને સંપત્તિનો કેટલો હિસ્સો સૌથી ધનિક લોકો પાસે જાય છે. તેમના સંશોધનથી લાંબા ગાળે અમીર અને ગરીબ વચ્ચેનું અંતર કેવી રીતે બદલાય છે, આવકનું વિતરણ કઈ રીતે થાય છે અને આર્થિક અસમાનતા વધવા પાછળ કયા પરિબળો જવાબદાર છે તે સમજવામાં મદદ મળે છે. તેમના કાર્યે વિશ્વભરમાં કરવેરા, સંપત્તિ અને આર્થિક અસમાનતા અંગેની ચર્ચાને પ્રભાવિત કરી છે.
ડેવિડ ઑટોર: ટેકનોલોજી અને વિદેશી વેપારની રોજગાર પર અસર
મેસેચ્યુસેટ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલોજી (MIT)ના અર્થશાસ્ત્રી ડેવિડ ઑટોરે નવી ટેકનોલોજી, કમ્પ્યુટર અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારની નોકરીઓ પર થતી અસરનો અભ્યાસ કર્યો છે. તેમણે ખાસ કરીને ચીન સાથે વધતા વેપારથી અમેરિકાના વિવિધ ઉદ્યોગો અને ત્યાં કામ કરતા કર્મચારીઓ પર થતી અસરોનું સંશોધન કર્યું છે. સસ્તી વિદેશી વસ્તુઓ બજારમાં આવવાથી ગ્રાહકોને લાભ થઈ શકે છે, પરંતુ કેટલાક સ્થાનિક ઉદ્યોગોને સ્પર્ધાનો સામનો કરવો પડે છે. તેની અસર રોજગાર અને કામદારોની આવક પર પડી શકે છે. ઑટોરનું સંશોધન આજના સમયમાં AI અને ઑટોમેશનને કારણે નોકરીઓમાં થઈ રહેલા ફેરફારોને સમજવામાં પણ ઉપયોગી છે. તેમને 2020માં મેકઆર્થર ફેલોશિપ એનાયત કરવામાં આવી હતી.
જેનેટ કરી: બાળપણનું સ્વાસ્થ્ય અને ભવિષ્યની આવક
યેલ યુનિવર્સિટીની અર્થશાસ્ત્રી જેનેટ કરીયે બાળકોના સ્વાસ્થ્ય, ગરીબી અને ભવિષ્યની આર્થિક સ્થિતિ વચ્ચેના સંબંધો અંગે સંશોધન કર્યું છે. તેમણે એ સમજવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે બાળપણમાં કુપોષણ, પ્રદૂષણ અને ખરાબ સ્વાસ્થ્યની અસર વ્યક્તિના પુખ્ત વયના જીવનમાં કેવી રીતે જોવા મળે છે. તેમના સંશોધનથી જાણવા મળે છે કે બાળપણમાં મળતી આરોગ્યસંભાળ અને આસપાસનું વાતાવરણ વ્યક્તિના લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્ય તેમજ આવકને અસર કરી શકે છે. આ અભ્યાસો એ સમજવામાં મદદ કરે છે કે બાળકોને સારી આરોગ્યસુવિધાઓ અને સુરક્ષિત વાતાવરણ પૂરું પાડવું સામાજિક અને આર્થિક વિકાસ માટે શા માટે જરૂરી છે.
અર્થશાસ્ત્રનો નોબેલ અન્ય નોબેલ પુરસ્કારોથી અલગ કેમ છે?
અર્થશાસ્ત્રનો નોબેલ પુરસ્કાર અલ્ફ્રેડ નોબેલની મૂળ વસિયતમાં સામેલ નહોતો. સ્વીડનની કેન્દ્રીય બેંકે 1968માં તેની શરૂઆત કરી હતી. તેનું સત્તાવાર નામ ‘અલ્ફ્રેડ નોબેલની સ્મૃતિમાં આર્થિક વિજ્ઞાનમાં સ્વેરિગ્સ રિક્સબેંક પુરસ્કાર’ છે. આ પુરસ્કાર એવા સંશોધકોને સન્માનિત કરે છે, જેમના કાર્યથી અર્થતંત્રને સમજવાની રીતમાં અથવા આર્થિક નિર્ણયો લેવાની પ્રક્રિયામાં મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ હોય. સંશોધનની લાંબા ગાળાની અસર, તેની વિશ્વસનીયતા અને અર્થશાસ્ત્રના ક્ષેત્રમાં તેના યોગદાનને મહત્ત્વ આપવામાં આવે છે.
રાજ ચેટ્ટીનું સંશોધન ગરીબીમાંથી બહાર આવવાની તકો અને સામાજિક પ્રગતિ સાથે જોડાયેલું છે. જ્યારે અન્ય સંભવિત દાવેદારોના અભ્યાસો બજારમાં સ્પર્ધા, AI, રોજગાર, સરકારી નીતિઓ અને આર્થિક અસમાનતા જેવા અલગ-અલગ મુદ્દાઓને આવરી લે છે. હવે સત્તાવાર જાહેરાત બાદ જ સ્પષ્ટ થશે કે 2026નો અર્થશાસ્ત્રનો નોબેલ પુરસ્કાર કોને મળે છે.
