પશ્ચિમ બંગાળની સરહદ પર હાલ અપ્રવાસીઓની એક અનોખી અને કટોકટીભરી સ્થિતિ જોવા મળી રહી છે. સામાન્ય રીતે સુરક્ષા એજન્સીઓએ ઘૂસણખોરોને શોધવા પડતા હોય છે, પરંતુ ઇતિહાસમાં પહેલીવાર એવું બની રહ્યું છે કે ભારતમાં ગેરકાયદેસર રીતે રહેતા બાંગ્લાદેશી નાગરિકો પોતે જ સામે ચાલીને પોતાની ઓળખ જણાવી રહ્યા છે અને બાંગ્લાદેશ પરત ફરવાની ઈચ્છા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. પશ્ચિમ બંગાળના ઉત્તર 24 પરગણા જિલ્લામાં આવેલી હકીમપુર ચેકપોસ્ટ પર આ દિવસોમાં આવા પ્રવાસીઓની ભારે ભીડ એકઠી થઈ રહી છે. જોકે, સીમા સુરક્ષા બળ (BSF) આ લોકોને સીધા સરહદ પાર મોકલવાને બદલે તેમની સુરક્ષા અને કાનૂની પ્રક્રિયાને ધ્યાનમાં રાખીને બાયોમેટ્રિક તેમ જ અન્ય જરૂરી વેરિફિકેશન કરી રહ્યું છે અને ત્યારબાદ જ તેમને બંગાળમાં વિશેષ રૂપે તૈયાર કરાયેલા હોલ્ડિંગ સેન્ટરોમાં મોકલવામાં આવી રહ્યા છે. હકીમપુર બોર્ડર પર બનેલા વેરિફિકેશન સેન્ટર પર દરરોજ આશરે 200થી 300 લોકો તપાસ માટે પહોંચી રહ્યા છે જેને કારણે ત્યાં સવારથી સાંજ સુધી લાંબી લાઈનો જોવા મળે છે.
આ ભીડમાં સામેલ મોટાભાગના લોકો એવા છે જેઓ વર્ષો પહેલા ગેરકાયદેસર રીતે સરહદ ઓળંગીને ભારતમાં આવ્યા હતા અને અહીં જ સ્થાયી થઈ ગયા હતા. પરંતુ હવે બદલાતા રાજકીય અને સામાજિક સમીકરણો વચ્ચે તેઓ પોતાના અને પોતાના બાળકોના ભવિષ્યને લઈને ભારે ચિંતિત છે. સ્થાનિક સંગઠન ‘ભૂખા માનુસેર અધિકાર અભિયાન’ ના જણાવ્યા અનુસાર, વેરિફિકેશન માટે આવી રહેલા મોટાભાગના લોકો બાંગ્લાદેશના છ અલગ-અલગ જિલ્લાના વતની છે. આ લોકો અત્યારે એક મોટી માનસિક દુવિધા અને કાનૂની સંકટનો સામનો કરી રહ્યા છે. તેમની પાસે ભારતમાં રહેવા માટેના સ્થાનિક દસ્તાવેજો (જેવા કે રહેઠાણના પુરાવા વગેરે) તો છે, પરંતુ બાંગ્લાદેશી નાગરિક હોવા અંગેનો કોઈ સત્તાવાર કાગળ કે પુરાવો ઉપલબ્ધ નથી. આ જ કારણે તેઓ લાચાર બન્યા છે. 22 વર્ષ પહેલા બાંગ્લાદેશથી ભારત આવેલા અને હાલ મુંબઈમાં રહેતા મોહમ્મદ અખ્તર શેખ કે 20 વર્ષ પહેલા દિલ્હીની ઝૂંપડપટ્ટીમાં આખી જિંદગી વિતાવનારા ઇસ્લામ સરદાર જેવા હજારો લોકોની આંખોમાં આજે એક જ ડર જોવા મળી રહ્યો છે કે જો બંને દેશોમાંથી કોઈ પણ તેમને સ્વીકારવાની ના પાડી દેશે, તો તેઓ ક્યાં જશે અને તેમનું શું થશે.
બીજી તરફ, સરહદની બંને બાજુએ અત્યારે ભારે રાજકીય અને લશ્કરી તણાવ પ્રવર્તી રહ્યો છે. કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયના નિર્દેશ પર પશ્ચિમ બંગાળમાં આવા નાગરિકોને રાખવા માટે 11 હોલ્ડિંગ સેન્ટર બનાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં ઉત્તર 24 પરગણાના તેતુલિયાની એક હોટલનો પણ સમાવેશ થાય છે. રાજ્ય સરકારના આંકડા મુજબ આ સેન્ટરોમાં હાલમાં એક હજારથી ઓછા લોકોને રાખવામાં આવ્યા છે જ્યાં તેમને ભોજન, તબીબી સારવાર અને બાળકો માટે પાયાની સુવિધાઓ આપવામાં આવી રહી છે. આ દરમિયાન બાંગ્લાદેશ બોર્ડર ગાર્ડ (BGB) એ ભારતની બોર્ડર સિક્યુરિટી ફોર્સ પર એવો આરોપ લગાવ્યો છે કે BSF ના જવાનો ગેરકાયદેસર પ્રવાસીઓને જબરદસ્તીથી બાંગ્લાદેશની સરહદમાં ધકેલવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે. બાંગ્લાદેશી સેનાનો દાવો છે કે તેમણે છેલ્લા 24 કલાકમાં આવા 10 જેટલા પ્રયાસોને નિષ્ફળ બનાવ્યા છે. 29 મેના રોજ બંગાળની એજન્સીઓ દ્વારા 386 શંકાસ્પદ લોકોની અટકાયતના સમાચાર મળ્યા બાદ બાંગ્લાદેશે સરહદ પર પેટ્રોલિંગ અને પોતાના સૈનિકોની સંખ્યામાં ધરખમ વધારો કરી દીધો છે.
આ ગંભીર પરિસ્થિતિ વચ્ચે બાંગ્લાદેશના વિદેશ રાજ્ય મંત્રી શમા ઓબાયદ ઇસ્લામે પણ ભારતને આડકતરી ચેતવણી આપતા જણાવ્યું છે કે કોઈપણ વ્યક્તિને એકતરફી રીતે સરહદ પાર મોકલવાનો પ્રયાસ બંને દેશો વચ્ચેના રાજદ્વારી સંબંધોમાં મોટો તણાવ પેદા કરી શકે છે. સરહદ પર માનવીય સંકટની સાથે સાથે કાનૂની ગૂંચવણો પણ વધી રહી છે. બાંગ્લાદેશના સાતક્ષીરા જિલ્લાના મોહમ્મદ ખાલિદ ગાઝી નામના વ્યક્તિ જ્યારે પોતાની પત્ની અને બે માસૂમ બાળકો સાથે બોર્ડર પર પહોંચ્યા, ત્યારે તેમણે પોતે બાંગ્લાદેશી હોવાનો દાવો કર્યો હતો પરંતુ દસ્તાવેજોના અભાવે બાંગ્લાદેશી બોર્ડર ગાર્ડ્સે તેમને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરી દીધો. ખાલિદનો આરોપ છે કે BGB ના જવાનોએ તેમને BSFના જાસૂસ ગણાવીને સરહદ પરથી પાછા હાંકી કાઢ્યા હતા. આમ, પોતાની જ માતૃભૂમિમાં પરત ફરવા માંગતા આ અપ્રવાસીઓ હાલ ભારત અને બાંગ્લાદેશ બંને દેશોની કડક સરહદી નીતિઓ વચ્ચે ત્રિશંકુ જેવી સ્થિતિમાં ફસાયા છે.
