દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ ફરી વધી શકે તેવી આશંકા વચ્ચે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં નોંધપાત્ર ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. છેલ્લા માત્ર 20 દિવસમાં ભારતની ક્રૂડ ઓઈલ બાસ્કેટની કિંમતમાં લગભગ 52 ટકાનો વધારો થયો છે. 3 જુલાઈએ જ્યાં ભારતની ક્રૂડ ઓઈલ બાસ્કેટનો ભાવ 68.21 ડોલર પ્રતિ બેરલ હતો, તે હવે 23 જુલાઈએ વધીને 103.33 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી ગયો છે. આ તેજીથી સરકારી ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ પર ફરી દબાણ વધ્યું છે અને તેના કારણે આગામી દિવસોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો થઈ શકે તેવી શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
હાલમાં દેશના અનેક શહેરોમાં ઈથેનોલ મિશ્રિત પેટ્રોલની કિંમત પહેલાથી જ ₹100 પ્રતિ લિટરથી વધુ છે. જો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં આ જ રીતે વધારો ચાલુ રહેશે તો ઓઈલ કંપનીઓ માટે વર્તમાન દરે ઈંધણ વેચવું વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં કંપનીઓ નુકસાન ઘટાડવા માટે પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો કરવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે. જો આવું થાય તો તેની સીધી અસર સામાન્ય લોકોના ખિસ્સા પર પડશે. રોજિંદા મુસાફરીથી લઈને પરિવહન ખર્ચ સુધી દરેક ક્ષેત્રમાં ખર્ચ વધી શકે છે અને તેની અસર અન્ય ચીજવસ્તુઓના ભાવ પર પણ જોવા મળી શકે છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા પ્રમાણે જુલાઈની શરૂઆતમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં થોડો ઘટાડો નોંધાયો હતો. તે સમયે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ ઓછો થવાની અને શાંતિ કરાર થવાની આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
આ કારણોસર બજારમાં થોડા દિવસ માટે સ્થિરતા જોવા મળી હતી. જોકે ત્યારબાદ વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં ફરી બદલાવ આવતા અને મિડલ ઇસ્ટમાં વધતા તણાવને કારણે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ફરી ઝડપથી ચઢવા લાગ્યા. તેના કારણે ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓની ચિંતા પણ વધી ગઈ છે. તાજેતરમાં ખાસ કરીને સપ્ટેમ્બર ડિલિવરી માટેના ક્રૂડ ઓઈલના કરારોમાં ભાવમાં વધારો જોવા મળી રહ્યો છે. બજાર સાથે જોડાયેલા સૂત્રોનું કહેવું છે કે જો આગામી કેટલાક અઠવાડિયા સુધી ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ઊંચા જ રહેશે તો તેની અસર ઓઈલ કંપનીઓના બીજા અને ત્રીજા ત્રિમાસિક ગાળાના નાણાકીય પરિણામો પર પડશે. કંપનીઓ માટે આયાત ખર્ચ વધશે અને જો સરકાર તરફથી કોઈ રાહત નહીં મળે તો ઈંધણના ભાવમાં વધારો લગભગ અનિવાર્ય બની શકે છે.
આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો 23 જુલાઈનો ભાવ જુલાઈ મહિનાની સરેરાશ કિંમત 79.10 ડોલર પ્રતિ બેરલ કરતાં લગભગ 30.6 ટકા વધુ છે. જૂન મહિનાની સરેરાશ 83.22 ડોલર પ્રતિ બેરલની સરખામણીએ પણ તેમાં લગભગ 24.2 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે. જોકે આ ભાવ મે મહિનાની સરેરાશ 106.23 ડોલર પ્રતિ બેરલ કરતાં થોડો ઓછો છે અને એપ્રિલમાં નોંધાયેલા 114.48 ડોલર પ્રતિ બેરલ કરતાં પણ નીચો છે. તેમ છતાં છેલ્લા થોડા દિવસોમાં થયેલો ઝડપી વધારો બજાર માટે ચિંતાનો વિષય બન્યો છે. શુક્રવારે આંતરરાષ્ટ્રીય ઓઈલ ફ્યુચર્સમાં લગભગ 3 ટકાથી વધુનો ઘટાડો નોંધાયો હતો, પરંતુ સમગ્ર સપ્તાહની સ્થિતિ જોવામાં આવે તો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ મજબૂત રહ્યા છે. બજારના વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે એક દિવસના ઘટાડાથી ચિંતા ઓછી થતી નથી, કારણ કે વૈશ્વિક સ્તરે હજુ પણ અનેક એવા પરિબળો છે જે ભાવને ફરી ઉપર લઈ જઈ શકે છે.
મિડલ ઇસ્ટમાં વધી રહેલા જીઓપોલિટિકલ તણાવને કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અનિશ્ચિતતા વધી છે. અમેરિકા, ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધોમાં ફરી તણાવ જોવા મળી રહ્યો છે. આ ઉપરાંત લાલ સમુદ્ર વિસ્તારમાં જહાજોની અવરજવર પર પડતી અસરને કારણે ક્રૂડ ઓઈલના પુરવઠા અંગે પણ ચિંતા વધી રહી છે. જો આ પરિસ્થિતિ લાંબા સમય સુધી યથાવત રહેશે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધુ વધી શકે છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જૂન મહિનામાં બજાર થોડું સ્થિર બન્યું હતું, પરંતુ તાજેતરના વૈશ્વિક રાજકીય વિકાસે ફરી એકવાર સાબિત કર્યું છે કે ઊર્જા બજાર ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે. કોઈપણ દેશ વચ્ચેનો તણાવ અથવા પુરવઠામાં વિક્ષેપ થવાથી ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં તાત્કાલિક અસર જોવા મળે છે. હાલમાં પણ એ જ સ્થિતિ સર્જાઈ રહી છે.
રશિયાથી મળતા ક્રૂડ ઓઈલ પર અગાઉ મળતું ડિસ્કાઉન્ટ હવે ઘટી ગયું છે, જેના કારણે ભારત જેવા મોટા આયાતકાર દેશોની મુશ્કેલી વધી શકે છે. રશિયા હજુ પણ પુરવઠો જાળવી રાખી રહ્યું છે, પરંતુ ઓછી કિંમતે મળતું તેલ હવે પહેલાની જેમ ઉપલબ્ધ નથી. તેના કારણે આયાત ખર્ચ વધી રહ્યો છે અને તેની અસર દેશની ઓઈલ કંપનીઓના ખર્ચ પર પણ પડી રહી છે. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે બાબ અલ-મંદેબ સમુદ્રી માર્ગ આગામી સમયમાં વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા માટે સૌથી મોટો પડકાર બની શકે છે. આ માર્ગથી મોટી માત્રામાં ક્રૂડ ઓઈલ અને અન્ય ઊર્જા સંબંધિત માલસામાનની હેરફેર થાય છે. જો અહીં લાંબા સમય સુધી અવરોધ ઉભો થશે તો સાઉદી અરેબિયા અને રશિયા જેવા મોટા ઉત્પાદક દેશોમાંથી ક્રૂડ ઓઈલનો પુરવઠો પ્રભાવિત થઈ શકે છે. તેની સીધી અસર શિપિંગ ખર્ચ, વીમા ખર્ચ અને આખરે વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ પર પડશે.
પરિવહન ખર્ચ વધવાથી માત્ર ઈંધણ જ નહીં પરંતુ અનેક ચીજવસ્તુઓના ભાવમાં પણ વધારો થઈ શકે છે. કારણ કે મોટાભાગના માલસામાનની હેરફેર ડીઝલ આધારિત પરિવહન વ્યવસ્થા પર નિર્ભર છે. તેથી પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો થાય તો તેની અસર ખાદ્યપદાર્થો, કૃષિ ઉત્પાદનો, ઔદ્યોગિક સામાન અને દૈનિક ઉપયોગની અનેક વસ્તુઓ પર પણ જોવા મળી શકે છે. પરિણામે મોંઘવારી વધવાની શક્યતા નકારી શકાય નહીં. બજારના અંદાજ પ્રમાણે જો મિડલ ઇસ્ટમાં હાલનો સંઘર્ષ માત્ર એક મહિના સુધી મર્યાદિત રહેશે તો બ્રેન્ટ ક્રૂડની માસિક સરેરાશ કિંમત લગભગ 94 ડોલર પ્રતિ બેરલ આસપાસ રહી શકે છે. પરંતુ જો આ સ્થિતિ ત્રણ મહિના સુધી લંબાશે તો દરેક વધારાના મહિને બ્રેન્ટ ક્રૂડમાં પ્રતિ બેરલ 7થી 8 ડોલરનો વધારો થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં તેની માસિક સરેરાશ કિંમત લગભગ 114 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે, જે વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા માટે પણ ચિંતાજનક સાબિત થઈ શકે છે.
ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઈલ આયાત કરે છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવમાં થતો કોઈપણ ફેરફાર દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને સામાન્ય લોકોના જીવન પર સીધી અસર કરે છે. હાલમાં વધતા ક્રૂડ ઓઈલના ભાવને કારણે સરકાર અને ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ બંને પર દબાણ વધી રહ્યું છે. જો આગામી દિવસોમાં વૈશ્વિક પરિસ્થિતિમાં સુધારો નહીં થાય અને ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ઊંચા જ રહેશે તો પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો થવાની શક્યતા વધુ મજબૂત બની શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સામાન્ય લોકોને ફરી એકવાર ઈંધણની મોંઘવારીનો સામનો કરવો પડી શકે છે અને તેની અસર સમગ્ર બજાર પર પણ જોવા મળી શકે છે.
