મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિમાં અમેરિકાનો પ્રભાવ, ઇઝરાયેલને મળતું અડગ સમર્થન અને વિરોધ કરનાર નેતાઓનું પતન ફરી ચર્ચામાં
વિશ્વ રાજનીતિમાં એક એવી માન્યતા લાંબા સમયથી ચર્ચામાં છે કે ઇઝરાયેલ સામે ખુલ્લેઆમ મોરચો ખોલનાર અથવા અમેરિકાની ઇઝરાયેલ-સમર્થક નીતિઓને પડકારનાર ઘણા નેતાઓ અંતે રાજકીય રીતે નબળા પડી જાય છે, સત્તા ગુમાવે છે અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણનો સામનો કરે છે. મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવ વચ્ચે આ ચર્ચા ફરી એકવાર તેજ બની છે. અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ વચ્ચેના ગાઢ સંબંધો પાછળનો ઇતિહાસ, રાજકીય સમીકરણો અને તેના વૈશ્વિક પ્રભાવને સમજવું જરૂરી બની ગયું છે.
અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ વચ્ચેનો સંબંધ માત્ર કૂટનીતિક નથી, પરંતુ વ્યૂહાત્મક, લશ્કરી, આર્થિક અને રાજકીય સ્તરે પણ અત્યંત મજબૂત માનવામાં આવે છે. અમેરિકાના મોટા ભાગના રાષ્ટ્રપતિઓએ અલગ-અલગ સમયગાળામાં ઇઝરાયેલની સુરક્ષા માટે પોતાની પ્રતિબદ્ધતા જાહેર કરી છે. પૂર્વ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ જો બાઇડને પણ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે અમેરિકા ઇઝરાયેલની સાથે મજબૂત રીતે ઊભું છે.
ઇઝરાયેલને અમેરિકાનું એટલું સમર્થન કેમ?
1948માં ઇઝરાયેલની સ્થાપના પછીથી અમેરિકા ધીમે ધીમે તેનો સૌથી મોટો વ્યૂહાત્મક ભાગીદાર બન્યો. મધ્ય પૂર્વમાં પોતાના હિતોની રક્ષા, તેલ સમૃદ્ધ વિસ્તારોમાં પ્રભાવ જાળવવો, આતંકવાદ વિરોધી અભિયાન અને ઈરાન જેવા દેશોના પ્રભાવને સંતુલિત રાખવા જેવા કારણોસર અમેરિકા ઇઝરાયેલને મહત્વપૂર્ણ સહયોગી તરીકે જુએ છે. લશ્કરી સહાય, અદ્યતન હથિયારો, ગુપ્તચર માહિતીની આપલે અને આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર રાજકીય સમર્થન દ્વારા અમેરિકા ઇઝરાયેલને સતત મજબૂત બનાવતું આવ્યું છે. ઘણા વિશ્લેષકોના મત મુજબ મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાની નીતિનો મુખ્ય આધારસ્તંભ ઇઝરાયેલ જ રહ્યો છે.
‘બ્લેક હોલ’ની ચર્ચા શું છે?
રાજકીય વિશ્લેષકો વચ્ચે એવી ચર્ચા વારંવાર થાય છે કે જે નેતાઓ ઇઝરાયેલ સામે આક્રમક વલણ અપનાવે છે અથવા અમેરિકાના પ્રભાવને પડકારે છે તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ, આર્થિક પ્રતિબંધો, આંતરિક અસંતોષ અથવા સત્તા પરિવર્તન જેવી પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરે છે.આને કેટલાક નિરીક્ષકો પ્રતીકાત્મક રીતે “અમેરિકાનું બ્લેક હોલ” કહે છે. તેનો અર્થ એવો નથી કે કોઈ ગુપ્ત યોજના દ્વારા નેતાઓનો અંત લાવવામાં આવે છે, પરંતુ વૈશ્વિક રાજનીતિમાં અમેરિકાની પ્રચંડ અસરને કારણે વિરોધી નેતાઓ માટે ટકી રહેવું મુશ્કેલ બની જાય છે.
ઇતિહાસમાં અનેક એવા પ્રસંગો જોવા મળ્યા છે જ્યાં ઇઝરાયેલ વિરોધી વલણ ધરાવતા દેશો પર આર્થિક પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા, રાજકીય દબાણ વધારવામાં આવ્યું અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેમને એકલા પાડવાનો પ્રયાસ થયો.
ઈરાન અને ઇઝરાયેલ વચ્ચેનું વર્તમાન તણાવ
તાજેતરના વર્ષોમાં સૌથી મોટો વિવાદ ઇઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે જોવા મળ્યો છે. ઇઝરાયેલ સતત ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને પોતાના માટે ખતરો ગણાવે છે, જ્યારે ઈરાન ઇઝરાયેલની નીતિઓનો વિરોધ કરતું રહ્યું છે.તાજેતરના સંઘર્ષ દરમિયાન ઇઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂએ ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા અયાતુલ્લાહ અલી ખામેનેઈ અંગે કડક નિવેદનો આપ્યા હતા. આ નિવેદનો બાદ સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન મધ્ય પૂર્વ તરફ ફરી ગયું હતું. વિશ્લેષકો માને છે કે જો અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ એક જ વ્યૂહાત્મક દિશામાં આગળ વધે તો તેમના વિરોધી દેશો માટે આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ વધુ વધી શકે છે. આ જ કારણ છે કે ઈરાન સહિતના કેટલાક દેશો વારંવાર અમેરિકી નીતિઓની ટીકા કરતા આવ્યા છે.
મધ્ય પૂર્વમાં બદલાતા સમીકરણો
એક સમય એવો પણ આવ્યો હતો જ્યારે કેટલાક અરબ દેશોએ ઇઝરાયેલ સાથે સમાધાનનો માર્ગ અપનાવ્યો. ઇજિપ્ત અને ઇઝરાયેલ વચ્ચે થયેલી શાંતિ સંધિએ સમગ્ર ક્ષેત્રની રાજનીતિ બદલી નાખી હતી. બાદમાં અન્ય દેશોએ પણ સંબંધો સુધારવાના પ્રયાસો કર્યા.2002ની અરબ પીસ ઇનિશિયેટિવ સહિત અનેક પ્રયાસોમાં અરબ દેશોએ ઇઝરાયેલ સાથે સામાન્ય સંબંધો સ્થાપિત કરવા માટે શરતો મૂકી હતી. જોકે પેલેસ્ટાઇન મુદ્દો હજુ પણ ઉકેલાયો નથી અને તે વિસ્તારના સૌથી મોટા વિવાદોમાંનો એક છે.
અમેરિકી રાજનીતિમાં ઇઝરાયેલનો પ્રભાવ
અમેરિકાની આંતરિક રાજનીતિમાં પણ ઇઝરાયેલ મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. ડેમોક્રેટિક અને રિપબ્લિકન – બંને પક્ષોના ઘણા નેતાઓ ઇઝરાયેલની સુરક્ષા માટે જાહેર સમર્થન વ્યક્ત કરતા આવ્યા છે. ચૂંટણી દરમિયાન પણ મધ્ય પૂર્વ નીતિ મહત્વનો મુદ્દો રહે છે.અમેરિકાના ઘણા નેતાઓ માને છે કે ઇઝરાયેલ મધ્ય પૂર્વમાં લોકશાહી મૂલ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તેથી તેને મજબૂત સમર્થન આપવું જરૂરી છે. બીજી તરફ કેટલાક રાજકીય જૂથો પેલેસ્ટાઇનના હકો અંગે વધુ સંતુલિત અભિગમની માંગણી પણ કરતા રહ્યા છે.
શું ખરેખર વિરોધ કરનાર નેતાઓનો અંત આવી જાય છે?
આ દાવો સંપૂર્ણ સત્ય છે એવું કહેવું મુશ્કેલ છે, કારણ કે દરેક દેશની રાજનીતિ અલગ હોય છે. પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ સામે ખુલ્લો પડકાર ઉભો કરનાર નેતાઓને આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ, પ્રતિબંધો, કૂટનીતિક એકલતા અથવા સુરક્ષા સંબંધિત પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો છે.કેટલાક નેતાઓ સત્તા ગુમાવી બેઠા, કેટલાક દેશો પર પ્રતિબંધો લાગ્યા અને કેટલાક પ્રદેશોમાં યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓ ઊભી થઈ. તેથી રાજકીય નિરીક્ષકો “અમેરિકાના બ્લેક હોલ” શબ્દ પ્રયોગનો ઉપયોગ કરીને સમજાવે છે કે વિશ્વની સૌથી શક્તિશાળી મહાસત્તા અને તેના નજીકના સાથી ઇઝરાયેલ સામે લાંબા ગાળે ટકી રહેવું સરળ નથી.
મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિ આજે પણ અમેરિકા, ઇઝરાયેલ, ઈરાન અને અરબ દેશો વચ્ચેના સંબંધોથી પ્રભાવિત થાય છે. ઇઝરાયેલને મળતું અમેરિકાનું અડગ સમર્થન વૈશ્વિક રાજનીતિનું મહત્વપૂર્ણ તત્વ છે. આ કારણે જ ઇઝરાયેલ સામે મોરચો ખોલનારા નેતાઓ અંગે “અમેરિકાના બ્લેક હોલ” જેવી ચર્ચાઓ વારંવાર ઉઠે છે. જોકે દરેક ઘટનાને ષડયંત્ર તરીકે જોવાને બદલે વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલન, કૂટનીતિક દબાણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિના વ્યાપક સંદર્ભમાં સમજવું વધુ યોગ્ય ગણાય છે.
