BRICSમાં ભારત હવે માત્ર એક સભ્ય દેશ નથી, પરંતુ જૂથના એજન્ડાને દિશા આપનારા મહત્વના દેશોમાં સામેલ થઈ ગયું છે. છેલ્લા દોઢ દાયકામાં BRICSનો વ્યાપ સતત વધ્યો છે અને તેની સાથે વૈશ્વિક મંચ પર ભારતની ભૂમિકા પણ મજબૂત બની છે. ખાસ કરીને નવી સંસ્થાઓ ઊભી કરવાથી લઈને આતંકવાદ વિરોધી સહયોગ, આરોગ્ય, ટેક્નોલોજી અને વિકાસના મુદ્દાઓ સુધી ભારતે BRICSમાં અનેક મહત્વની પહેલોને આગળ ધપાવી છે. હવે ભારત ચોથી વખત BRICS સમિટનું આયોજન કરી રહ્યું છે ત્યારે એ સવાલ મહત્વનો બની જાય છે કે આ સંગઠનમાં દિલ્હીનું કદ આખરે કેમ અને કેવી રીતે વધ્યું?
BRICSની સ્થાપના 2009માં થઈ હતી. રશિયામાં યોજાયેલી પ્રથમ BRIC સમિટમાં બ્રાઝિલ, રશિયા, ભારત અને ચીન સામેલ હતા. આ ચાર દેશોના નામના પહેલા અક્ષરો પરથી સંગઠનનું નામ BRIC રાખવામાં આવ્યું હતું. ત્યારબાદ 2011માં દક્ષિણ આફ્રિકા પણ આ જૂથમાં જોડાયું અને BRICનું નામ બદલીને BRICS કરવામાં આવ્યું. સમય જતાં સંગઠનનો વ્યાપ વધતો ગયો અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર તેમજ વિકાસશીલ દેશોના હિતોને લઈને તેની ભૂમિકા મહત્વની બનતી ગઈ.
BRICSની સફરમાં ભારત શરૂઆતથી જ મહત્વનો સભ્ય રહ્યું છે, પરંતુ છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતની ભૂમિકા માત્ર સભ્ય દેશ પૂરતી રહી નથી. ભારતે સંગઠનની અંદર નવી સંસ્થાઓ, નવી પહેલો અને નવા મુદ્દાઓને આગળ ધપાવ્યા છે. જેના કારણે BRICSના એજન્ડામાં ભારતનો પ્રભાવ સતત વધ્યો છે.
આ દિશામાં 2012ની નવી દિલ્હી સમિટ એક મહત્વપૂર્ણ પડાવ માનવામાં આવે છે. આ સમિટ દરમિયાન BRICS વિકાસ બેંક બનાવવાનો વિચાર સામે આવ્યો હતો. બાદમાં આ વિચાર આગળ વધીને નવી વિકાસ બેંકના સ્વરૂપમાં આવ્યો. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વિકાસશીલ દેશોમાં ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટકાઉ વિકાસ માટે નાણાકીય સહયોગ પૂરો પાડવાનો હતો. આ પહેલથી સ્પષ્ટ થયું કે BRICS માત્ર ચર્ચા અને સંયુક્ત નિવેદનોનું મંચ ન રહે, પરંતુ વિકાસ સાથે જોડાયેલી વ્યવહારુ સંસ્થાઓ પણ ઊભી કરી શકે છે.
2016માં ગોવામાં યોજાયેલી BRICS સમિટ દરમિયાન પણ ભારતે આતંકવાદ વિરોધી કાર્યવાહી, ઊર્જા સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક સહયોગ જેવા મુદ્દાઓ પર ભાર મૂક્યો હતો. ભારત માટે આ મુદ્દાઓ માત્ર સુરક્ષા સાથે જોડાયેલા નહોતા, પરંતુ વૈશ્વિક સહયોગ માટે પણ મહત્વપૂર્ણ હતા. ખાસ કરીને આતંકવાદ સામેની લડાઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ સાથે જોડવાનો ભારતનો પ્રયાસ BRICSના એજન્ડામાં જોવા મળ્યો.
2021માં ભારતે ફરી BRICSનું અધ્યક્ષપદ સંભાળ્યું ત્યારે સંગઠનના એજન્ડામાં અનેક નવી પહેલોને સ્થાન મળ્યું. આ દરમિયાન BRICS કાઉન્ટર-ટેરરિઝમ એક્શન પ્લાન અને વેક્સિન રિસર્ચ સેન્ટર જેવી મહત્વપૂર્ણ પહેલોને આગળ વધારવામાં આવી. કોરોના મહામારી બાદ આરોગ્ય સુરક્ષા અને વેક્સિન સંશોધન વૈશ્વિક સ્તરે મહત્વના મુદ્દા બની ગયા હતા. આવી સ્થિતિમાં BRICSના સભ્ય દેશો વચ્ચે આરોગ્ય ક્ષેત્રે સહયોગ વધારવાનો પ્રયાસ ભારતની પ્રાથમિકતાઓ સાથે જોડાયેલો હતો.
હવે 2026માં ભારત ફરી એકવાર BRICSનું અધ્યક્ષપદ સંભાળી રહ્યું છે. આ ભારત માટે ચોથી વખત છે અને આ વખતે ભારતનો પ્રયાસ BRICSને માત્ર રાજકીય ચર્ચાઓના મંચ તરીકે નહીં, પરંતુ વ્યવહારુ પરિણામો આપતા પ્લેટફોર્મ તરીકે વધુ મજબૂત કરવાનો છે.
ભારતના પ્રમુખપદ દરમિયાન દેશભરમાં 25 શહેરોમાં 350થી વધુ બેઠકોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. આ બેઠકોમાં BRICSના સભ્ય દેશો વચ્ચે વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સહયોગ વધારવા માટે ચર્ચા થઈ રહી છે. ડિજિટલ કૃષિ, માનસિક સ્વાસ્થ્ય, MSME સહયોગ, સ્ટાર્ટઅપ ફંડિંગ, સ્માર્ટ ગ્રીડ, સપ્લાય ચેઇન અને શહેરી માળખાગત સુવિધાઓ જેવા મુદ્દાઓને પણ એજન્ડામાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
આ બાબત ભારતની બદલાતી ભૂમિકાને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે. ભારત હવે માત્ર વૈશ્વિક રાજકીય મુદ્દાઓ પર નિવેદન આપવાની જગ્યાએ એવા ક્ષેત્રોને BRICSના એજન્ડામાં લાવી રહ્યું છે જેનો સીધો સંબંધ સામાન્ય લોકો, વેપાર, ટેક્નોલોજી અને વિકાસ સાથે છે. વિકાસશીલ દેશો માટે નવી તકો ઊભી કરવી અને સભ્ય દેશો વચ્ચે વ્યવહારુ સહયોગ વધારવો ભારતના પ્રમુખપદનો મુખ્ય હેતુ બની રહ્યો છે.
ખાસ કરીને ડિજિટલ ટેક્નોલોજી અને સ્ટાર્ટઅપ ક્ષેત્રમાં ભારતનો અનુભવ BRICSના અન્ય દેશો માટે પણ ઉપયોગી બની શકે છે. ભારતે ડિજિટલ પેમેન્ટ, ટેક્નોલોજી આધારિત જાહેર સેવાઓ અને સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમમાં ઝડપથી વિકાસ કર્યો છે. આવી બાબતોને BRICSના સહયોગ સાથે જોડવાથી ભારત પોતાની ક્ષમતાને વૈશ્વિક મંચ પર રજૂ કરવાની સાથે અન્ય વિકાસશીલ દેશો સાથે જ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીની ભાગીદારી પણ વધારી શકે છે.
આ સાથે ભારત સપ્લાય ચેઇન અને શહેરી માળખાગત સુવિધાઓ જેવા મુદ્દાઓને પણ મહત્વ આપી રહ્યું છે. વૈશ્વિક સ્તરે વેપાર અને સપ્લાય ચેઇનમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં મોટા ફેરફારો થયા છે. આવી સ્થિતિમાં BRICS દેશો વચ્ચે વધુ મજબૂત સહયોગ ઊભો કરવો ભારત માટે આર્થિક રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
BRICSના વિસ્તરણ સાથે આ સંગઠનનું વૈશ્વિક મહત્વ પણ વધી રહ્યું છે. અગાઉ BRICSમાં પાંચ દેશો હતા, પરંતુ હવે તેનો વ્યાપ અનેક નવા દેશો સુધી પહોંચ્યો છે. આ કારણે સંગઠનની અંદર અલગ-અલગ દેશોની પ્રાથમિકતાઓને સાથે લઈને ચાલવાનો પડકાર પણ વધ્યો છે. આવા સમયે ભારતનો પ્રયાસ સહમતિ સાથે આગળ વધવાનો અને BRICSને વિકાસશીલ દેશો માટે વધુ ઉપયોગી બનાવવાનો છે.
ભારત માટે BRICSનું મહત્વ માત્ર આર્થિક સહયોગ પૂરતું નથી. આ સંગઠન ભારતને ગ્લોબલ સાઉથના દેશો સાથે સીધો સંવાદ વધારવાની તક આપે છે. વિકાસ, વેપાર, આરોગ્ય, ટેક્નોલોજી, ઊર્જા અને સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓ પર ભારત પોતાની વાત વધુ અસરકારક રીતે રજૂ કરી શકે છે.
2009માં જ્યારે BRICની શરૂઆત થઈ ત્યારે ભારત ચાર સભ્યોમાંથી એક હતું. આજે પરિસ્થિતિ એવી છે કે ભારત સંગઠનની અંદર અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓને આગળ ધપાવનાર દેશ બની ગયું છે. નવી વિકાસ બેંકનો વિચાર હોય, આતંકવાદ વિરોધી સહયોગ હોય, આરોગ્ય ક્ષેત્રની પહેલ હોય કે પછી ડિજિટલ અને ટેક્નોલોજી આધારિત વિકાસની વાત હોય, ભારતે BRICSના એજન્ડાને માત્ર રાજકીય ચર્ચાથી આગળ લઈ જવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
2026માં ભારતનું પ્રમુખપદ આ વધતી ભૂમિકાને વધુ મજબૂત કરવાની તક છે. દેશભરમાં યોજાતી બેઠકો અને વિવિધ ક્ષેત્રોને આપવામાં આવી રહેલા મહત્વ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારત BRICSને માત્ર એક શિખર સંમેલન પૂરતું મર્યાદિત રાખવા માંગતું નથી. ભારતનો પ્રયાસ એવો મંચ ઊભો કરવાનો છે જ્યાં વિકાસશીલ દેશો માટે ચર્ચા સાથે નક્કર સહયોગ અને પરિણામો પણ જોવા મળે.
આ રીતે જોવામાં આવે તો BRICSમાં ભારતનું કદ માત્ર તેની સભ્યતાના કારણે વધ્યું નથી. નવી પહેલો રજૂ કરવાની ક્ષમતા, વિકાસ સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓને આગળ લાવવાની નીતિ અને વિવિધ દેશો સાથે સહયોગ વધારવાના પ્રયાસોને કારણે ભારત ધીમે ધીમે BRICSમાં નીતિ-નિર્માણ કરનારા મહત્વના ખેલાડી તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. હવે 2026માં ભારતની અધ્યક્ષતા દરમિયાન આ ભૂમિકા કેટલી વધુ મજબૂત બને છે અને BRICSને કેટલા નક્કર પરિણામો મળે છે, તેના પર દુનિયાની નજર રહેશે.
