નેપાળ અને તિબેટ સરહદે આવેલી ભીષણ કુદરતી આફત બાદ હવે મૃતદેહોની ઓળખ અને તેમને સુરક્ષિત રાખવાની સમસ્યા મોટી બની રહી છે. હિમાની નદી તૂટવા, ભારે પાણીના પ્રવાહ અને ભૂસ્ખલનના કારણે આવેલા પૂરમાં મૃત્યુઆંક 400ની નજીક પહોંચી ગયો છે. બીજી તરફ, નદીઓમાં તણાઈ ગયેલા લોકોના મૃતદેહો દૂરના વિસ્તારો સુધી પહોંચી રહ્યા હોવાથી બચાવ ટીમો માટે શોધખોળનું કામ વધુ મુશ્કેલ બન્યું છે. આ આપત્તિ બાદ હવે નેપાળ સરકાર સામે એક નવી ગંભીર સમસ્યા ઊભી થઈ છે. મોટી સંખ્યામાં મળી રહેલા મૃતદેહોને સુરક્ષિત રાખવા માટે પૂરતી શવગૃહ અને કોલ્ડ સ્ટોરેજની સુવિધા ઉપલબ્ધ નથી. ખાસ કરીને ચિતવન અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં ત્રિશૂળી તથા નારાયણી નદીના કિનારેથી સતત મૃતદેહો મળી રહ્યા છે. એક પછી એક મૃતદેહો મળી આવતા સ્થાનિક આરોગ્ય તંત્ર પર પણ ભારે દબાણ ઊભું થયું છે.
ચિતવનની આરોગ્ય સંસ્થાઓ અને ભરતપુર હોસ્પિટલ પાસે એકસાથે મર્યાદિત સંખ્યામાં મૃતદેહો રાખી શકાય તેવી વ્યવસ્થા છે. ઉપલબ્ધ માહિતી પ્રમાણે અહીં આશરે 12થી 50 મૃતદેહો રાખવાની ક્ષમતા છે. તેની સામે અત્યાર સુધીમાં 130થી વધુ મૃતદેહો રિકવર કરવામાં આવ્યા હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. પરિણામે હોસ્પિટલ અને આરોગ્ય કેન્દ્રો માટે વધારાના મૃતદેહોને ક્યાં અને કેવી રીતે સુરક્ષિત રાખવા તે મોટો પ્રશ્ન બની ગયો છે. નદીઓમાં આવેલા પ્રચંડ પૂર દરમિયાન અનેક લોકો પાણી અને કાદવના પ્રવાહમાં તણાઈ ગયા હતા. આ પ્રવાહ મૃતદેહોને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે અનેક કિલોમીટર સુધી લઈ ગયો છે. તેથી જે વિસ્તારમાં લોકો ગુમ થયા હતા ત્યાં જ તેમના મૃતદેહો મળે તે જરૂરી નથી. હવે ત્રિશૂળી અને નારાયણી નદીના કિનારા પર પણ શોધખોળ કરવામાં આવી રહી છે.
સુરક્ષા દળો અને બચાવ ટીમો સતત નદી કિનારા, કાદવ ભરેલા વિસ્તારો અને અન્ય સંભવિત સ્થળોએ સર્ચ ઓપરેશન ચલાવી રહી છે. જેમ જેમ શોધખોળ આગળ વધી રહી છે તેમ મૃતદેહોની સંખ્યા પણ વધી રહી છે. આ સ્થિતિમાં મૃતદેહોને યોગ્ય રીતે સાચવવાની વ્યવસ્થા કરવી સરકાર માટે અત્યંત જરૂરી બની ગઈ છે. સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ છે કે તમામ મૃતદેહોને તરત અંતિમ સંસ્કાર કરી શકાય તેમ નથી. આ પ્રકારની મોટી કુદરતી આપત્તિમાં મૃતદેહોની ઓળખ કરવી અને જરૂરી ફોરેન્સિક પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવી મહત્વપૂર્ણ હોય છે. ખાસ કરીને જ્યારે મૃતકોમાં સ્થાનિક લોકો ઉપરાંત વિદેશી નાગરિકો પણ સામેલ હોવાની માહિતી હોય ત્યારે ઓળખની પ્રક્રિયા વધુ સંવેદનશીલ બની જાય છે.
ફોરેન્સિક નિષ્ણાતોના મતે આવી સ્થિતિમાં મૃતદેહ મળતાની સાથે જ ઉતાવળમાં અંતિમ સંસ્કાર કરવો યોગ્ય નથી. મૃતદેહની ઓળખ, સંબંધિત દસ્તાવેજીકરણ અને જરૂરી તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ જ આગળની પ્રક્રિયા કરવી જોઈએ. અનેક લોકો હજુ પણ લાપતા હોવાથી મળી રહેલા મૃતદેહો તેમની સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે. તેથી દરેક મૃતદેહને ઓળખ પ્રક્રિયા માટે સુરક્ષિત રાખવો જરૂરી છે. પરંતુ હાલ શવગૃહમાં જગ્યા ઓછી હોવાથી કેટલાક મૃતદેહોને ખુલ્લી જગ્યામાં તાડપત્રી અથવા આઈસ બોક્સની મદદથી રાખવાની ફરજ પડી રહી હોવાનું સામે આવ્યું છે. ગરમ હવામાનમાં આવી વ્યવસ્થા લાંબા સમય સુધી યોગ્ય સાબિત થઈ શકે નહીં. યોગ્ય તાપમાન જાળવવામાં ન આવે તો મૃતદેહ ઝડપથી ખરાબ થઈ શકે છે, જેના કારણે ઓળખ પ્રક્રિયામાં પણ મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે.
આ પરિસ્થિતિને કારણે નેપાળ સરકાર માટે હવે માત્ર લાપતા લોકોને શોધવાનું જ નહીં પરંતુ મળી આવેલા મૃતદેહોને યોગ્ય રીતે સાચવવાનું પણ મહત્વનું કામ બની ગયું છે. બચાવ કામગીરી એક તરફ ચાલી રહી છે અને બીજી તરફ હોસ્પિટલ તથા સ્થાનિક તંત્રને મૃતદેહોના સંગ્રહ માટે વધારાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવી પડી રહી છે. આપત્તિનું પ્રમાણ કેટલું મોટું છે તેનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે અત્યાર સુધીમાં મોટી સંખ્યામાં મૃતદેહો મળી આવ્યા છે, જ્યારે શોધખોળ હજુ પૂર્ણ થઈ નથી. સેના, પોલીસ અને અન્ય સુરક્ષા કર્મચારીઓ દુર્ગમ વિસ્તારોમાં જઈને ગુમ થયેલા લોકોની શોધ કરી રહ્યા છે. કાદવ, તૂટેલા રસ્તા અને પાણીના પ્રવાહને કારણે કામગીરીમાં અનેક મુશ્કેલીઓ આવી રહી છે.
મૃતદેહોની ઓળખ પણ હવે મહત્વનું પડકાર બની રહી છે. વિદેશી પ્રવાસીઓ, ધાર્મિક યાત્રાળુઓ અને અન્ય દેશોના નાગરિકો પણ આ આપત્તિથી પ્રભાવિત થયા હોવાના અહેવાલ છે. આવા કિસ્સામાં સંબંધિત દેશોના અધિકારીઓ અને પરિવારજનો સાથે સંકલન કરીને ઓળખ કરવાની જરૂર પડી શકે છે. નેપાળ માટે આ સ્થિતિ માનવતાવાદી દૃષ્ટિએ પણ અત્યંત સંવેદનશીલ છે. એક તરફ પરિવારજનો પોતાના સ્વજનોની માહિતીની રાહ જોઈ રહ્યા છે, તો બીજી તરફ અનેક મૃતદેહોની ઓળખ હજુ બાકી છે. પરિવારને સોંપતા પહેલાં મૃતદેહની ઓળખ નિશ્ચિત કરવી જરૂરી છે. તેથી પૂરતી કોલ્ડ સ્ટોરેજ સુવિધા ઊભી કરવી હાલની સૌથી તાત્કાલિક જરૂરિયાતોમાંથી એક બની છે.
સરકાર દ્વારા મૃતદેહોને સુરક્ષિત રાખવા માટે વૈકલ્પિક વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવી રહી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. હોસ્પિટલોમાં રહેલી ક્ષમતા વધારવા ઉપરાંત અન્ય સ્થળોએ અસ્થાયી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાની જરૂર પડી શકે છે. જરૂરિયાત મુજબ મોબાઇલ મોર્ચ્યુરી અથવા વધારાના કોલ્ડ સ્ટોરેજની વ્યવસ્થા પણ કરવામાં આવી શકે છે. હાલમાં રાહત અને બચાવ કામગીરીનો મુખ્ય હેતુ વધુમાં વધુ લોકોને સુરક્ષિત બહાર કાઢવાનો છે. સાથે જ લાપતા લોકોની શોધ, મૃતદેહોની ઓળખ અને તેમના પરિવારજનો સુધી માહિતી પહોંચાડવાની કામગીરી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ બની છે.
નેપાળમાં આવેલી આ વિનાશક આફત બાદ મૃત્યુઆંક સતત વધી રહ્યો છે અને હજુ પણ અનેક લોકો ગુમ છે. આવી સ્થિતિમાં આગામી દિવસોમાં વધુ મૃતદેહો મળી આવે તેવી શક્યતા છે. તેથી હાલ ઉપલબ્ધ શવગૃહની મર્યાદિત ક્ષમતા સરકાર માટે મોટી ચિંતા બની છે. કુદરતી આફત બાદ સામાન્ય રીતે બચાવ, ખોરાક, પાણી અને સારવારને સૌથી વધુ પ્રાથમિકતા આપવામાં આવે છે. પરંતુ આ વખતે નેપાળ સામે મૃતદેહોને સુરક્ષિત રાખવાની એક અલગ અને અત્યંત સંવેદનશીલ સમસ્યા પણ ઊભી થઈ છે. હવે સરકાર માટે પડકાર એ રહેશે કે શોધખોળ ચાલુ રાખવાની સાથે મૃતદેહોની ઓળખ અને જાળવણી માટે પૂરતી વ્યવસ્થા ઝડપથી ઊભી કરવામાં આવે, જેથી મૃતકોના પરિવારજનોને તેમના સ્વજનોના અંતિમ દર્શન અને યોગ્ય અંતિમ સંસ્કારનો અધિકાર મળી શકે.
