ડિગ્રી હોવા છતાં નોકરી માટે સંઘર્ષ વધી રહ્યો છે
ભારતમાં યુવા બેરોજગારી ફરી એક વખત ચિંતાનો વિષય બની છે. તાજેતરના શ્રમબજારના આંકડાઓ દર્શાવે છે કે દેશનો યુવા બેરોજગારી દર વધીને આશરે 16 ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે, જે છેલ્લા કેટલાક સમયનો સૌથી ઊંચો દર માનવામાં આવે છે. આ પરિસ્થિતિ ખાસ કરીને ઉચ્ચ શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરેલા યુવાનો માટે વધુ ગંભીર બની રહી છે, કારણ કે ડિગ્રી મેળવ્યા બાદ પણ યોગ્ય રોજગાર મળતો નથી.
ભારત વિશ્વના સૌથી યુવા દેશોમાંનું એક છે અને દર વર્ષે લાખો યુવાનો રોજગાર બજારમાં પ્રવેશ કરે છે. પરંતુ રોજગારીની તકો તે જ ગતિએ વધી રહી નથી. પરિણામે મોટી સંખ્યામાં યુવાનો લાંબા સમય સુધી નોકરીની શોધમાં રહેવા મજબૂર બન્યા છે. અર્થશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે જો રોજગારી સર્જનનો દર નહીં વધે તો આગામી વર્ષોમાં આ પડકાર વધુ ગંભીર બની શકે છે.
16 ટકા યુવા બેરોજગારી શું દર્શાવે છે?
બેરોજગારી દરનો અર્થ એવો થાય છે કે કામ કરવા ઇચ્છુક અને સક્ષમ લોકોમાંથી કેટલા લોકોને નોકરી મળતી નથી. યુવાનોમાં આ દર 16 ટકા સુધી પહોંચવાનો અર્થ એ છે કે રોજગાર શોધતા દરેક 100 યુવાનોમાંથી સરેરાશ 16 યુવાનોને યોગ્ય કામ મળતું નથી.નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ આ આંકડો માત્ર એક આર્થિક પડકાર નથી, પરંતુ દેશના માનવ સંસાધનોના યોગ્ય ઉપયોગ સામેનો મોટો પ્રશ્ન પણ છે.
શિક્ષિત યુવાનોમાં સમસ્યા વધુ ગંભીર
આંકડાઓ દર્શાવે છે કે ઉચ્ચ શિક્ષિત યુવાનોમાં બેરોજગારીનું પ્રમાણ વધુ છે. એન્જિનિયરિંગ, મેનેજમેન્ટ, કોમર્સ, સાયન્સ અને અન્ય વ્યાવસાયિક કોર્સ પૂર્ણ કર્યા પછી પણ ઘણા ઉમેદવારોને તેમની લાયકાત પ્રમાણે નોકરી મળતી નથી.ઘણી કંપનીઓ અનુભવ ધરાવતા કર્મચારીઓને પ્રાથમિકતા આપે છે, જ્યારે નવા ઉમેદવારો પાસે અનુભવનો અભાવ હોવાથી તેઓ પસંદગીથી વંચિત રહી જાય છે. બીજી તરફ ઘણી જગ્યાએ ઉપલબ્ધ નોકરીઓ માટે જરૂરી કુશળતા અને ઉમેદવારો પાસે રહેલી કુશળતા વચ્ચે પણ મોટું અંતર જોવા મળે છે.
શહેરોમાં બેરોજગારીનું પ્રમાણ વધુ
શહેરી વિસ્તારોમાં રોજગારી માટે સ્પર્ધા વધુ હોવાથી બેરોજગારીનો દર પણ ઊંચો રહે છે. દર વર્ષે લાખો યુવાનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરીને મોટા શહેરોમાં નોકરી માટે આવે છે, પરંતુ ઉપલબ્ધ જગ્યાઓ તેની સરખામણીએ ઓછી હોવાથી મોટી સંખ્યામાં ઉમેદવારો રાહ જોતા રહે છે.ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં સ્વરોજગાર અને કૃષિ આધારિત રોજગારીના વિકલ્પો હોવા છતાં સ્થિર આવક ન મળવાના કારણે યુવાનો શહેરો તરફ વળી રહ્યા છે.
ટેકનોલોજી અને ઓટોમેશનનો પણ પ્રભાવ
ડિજિટલ ટેકનોલોજી, આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) અને ઓટોમેશનના વધતા ઉપયોગથી ઘણી પરંપરાગત નોકરીઓમાં ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. ઘણી કંપનીઓ હવે ઓછી સંખ્યામાં કર્મચારીઓ સાથે વધુ ઉત્પાદન કરી રહી છે.જોકે ટેકનોલોજી નવા પ્રકારની નોકરીઓ પણ સર્જી રહી છે, પરંતુ તે માટે નવી કુશળતા જરૂરી હોવાથી દરેક યુવાન તરત જ તે ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી શકતો નથી.
સ્ટાર્ટઅપ અને ખાનગી ક્ષેત્રની ભૂમિકા
છેલ્લાં કેટલાક વર્ષોમાં સ્ટાર્ટઅપ ક્ષેત્રે રોજગારીની નવી તકો ઉભી કરી છે. ઈ-કોમર્સ, ફિનટેક, હેલ્થટેક, એડટેક અને મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં નવી ભરતી થઈ રહી છે. તેમ છતાં સમગ્ર દેશમાં રોજગારની માંગની સરખામણીએ આ તકો હજુ પણ પૂરતી માનવામાં આવતી નથી.ઘણા નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતા, વધતા ખર્ચ અને બજારમાં મંદીના કારણે નવી ભરતીમાં સાવચેતી દાખવી રહ્યા છે.
સરકાર દ્વારા રોજગાર વધારવાના પ્રયાસો
કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વિવિધ કૌશલ્ય વિકાસ કાર્યક્રમો, રોજગાર મેળા, સ્ટાર્ટઅપ પ્રોત્સાહન, MSME સહાય અને સ્વરોજગાર યોજનાઓ દ્વારા રોજગારી વધારવાના પ્રયાસો કરી રહી છે. વિવિધ રાજ્યોમાં યુવાનોને તાલીમ આપવા અને ઉદ્યોગોની જરૂરિયાત મુજબ કુશળ માનવબળ તૈયાર કરવા માટે વિશેષ યોજનાઓ પણ અમલમાં છે.નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માત્ર સરકારી ભરતી પૂરતી નથી. ખાનગી રોકાણ, નવા ઉદ્યોગો, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને સેવા ક્ષેત્રમાં ઝડપી વિકાસથી જ મોટા પાયે રોજગાર સર્જી શકાય.
કૌશલ્ય વિકાસ પર ભાર જરૂરી
ઉદ્યોગ જગતનું માનવું છે કે આગામી સમયમાં માત્ર ડિગ્રી પૂરતી નહીં રહે. ડિજિટલ સ્કિલ્સ, ડેટા એનાલિટિક્સ, AI, સાયબર સિક્યુરિટી, રોબોટિક્સ, ક્લાઉડ કમ્પ્યુટિંગ, ઇલેક્ટ્રિક વ્હીકલ ટેક્નોલોજી આધુનિક મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવી કુશળતા ધરાવતા ઉમેદવારોની માંગ સતત વધી રહી છે.આથી યુવાનોને બદલાતી ટેક્નોલોજી પ્રમાણે સતત નવી કુશળતા વિકસાવવી જરૂરી બનશે.
અર્થતંત્ર પર પણ અસર
યુવા બેરોજગારીનો સીધો પ્રભાવ દેશના અર્થતંત્ર પર પડે છે. જ્યારે મોટી સંખ્યામાં યુવાનોને રોજગાર મળતો નથી ત્યારે તેમની ખરીદ શક્તિ ઘટે છે, જેના કારણે બજારમાં માંગ પર અસર થાય છે. લાંબા ગાળે આ સ્થિતિ આર્થિક વિકાસની ગતિને પણ ધીમી કરી શકે છે.આર્થિક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારત પાસે વિશ્વનું સૌથી મોટું યુવા માનવબળ છે. જો આ યુવા શક્તિને યોગ્ય રોજગાર અને કુશળતા સાથે જોડવામાં આવે તો ભારત વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં વધુ મજબૂત સ્થાન મેળવી શકે છે.
આગળનો માર્ગ
યુવા બેરોજગારીનો વધતો દર સરકાર, ઉદ્યોગ જગત અને શિક્ષણ સંસ્થાઓ માટે એક મોટો સંકેત છે. રોજગાર સર્જન, ઉદ્યોગોમાં રોકાણ, સ્ટાર્ટઅપને પ્રોત્સાહન, આધુનિક કૌશલ્ય તાલીમ અને શિક્ષણમાં સુધારાઓ દ્વારા જ આ પડકારનો લાંબા ગાળાનો ઉકેલ શક્ય બનશે.16 ટકા સુધી પહોંચેલો યુવા બેરોજગારી દર દર્શાવે છે કે માત્ર આર્થિક વિકાસ પૂરતો નથી, પરંતુ વિકાસ સાથે મોટા પ્રમાણમાં ગુણવત્તાયુક્ત રોજગારનું સર્જન પણ એટલું જ જરૂરી છે. જો સમયસર અસરકારક પગલાં લેવામાં આવશે તો દેશની યુવા શક્તિને વિકાસના એન્જિન તરીકે ઉપયોગમાં લઈ ભારતને વધુ મજબૂત અર્થવ્યવસ્થા તરફ આગળ ધપાવી શકાય છે.
