એશિયા અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં ચીનની વધતી સૈન્ય અને આર્થિક તાકાત તેમજ અમેરિકાની બદલાતી વિદેશ નીતિઓ વચ્ચે, ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો તાજેતરનો ત્રણ દેશોનો પ્રવાસ વ્યૂહરચનાની દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સાબિત થયો છે. આ પ્રવાસ દરમિયાન મિસાઇલ ડીલ, યુરેનિયમ સપ્લાય, ક્રિટિકલ મિનરલ્સ, ઉર્જા અને સંરક્ષણ જેવા ક્ષેત્રોમાં ઘણા ઐતિહાસિક કરારો કરવામાં આવ્યા છે, જે વૈશ્વિક રાજકારણમાં ભારતનું કદ વધુ મજબૂત કરશે.
ચીનના મિસાઇલ ટેસ્ટ વચ્ચે ભારતના સંરક્ષણ સોદા: પીએમ મોદીના પ્રવાસની શરૂઆત થતાં જ આ ક્ષેત્રમાં ભારે ગરમાવો આવી ગયો હતો. વડાપ્રધાન ઇન્ડોનેશિયા પહોંચ્યા તેના બરાબર એક દિવસ પહેલાં જ ચીને પ્રશાંત મહાસાગરમાં પરમાણુ હથિયાર લઈ જવા સક્ષમ બેલિસ્ટિક મિસાઈલનું પરીક્ષણ કરીને શક્તિ પ્રદર્શન કર્યું હતું. પરંતુ ભારતે તેનાથી પ્રભાવિત થયા વગર પોતાના મિશન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત રાખ્યું. ભારતે ઇન્ડોનેશિયાને પોતાની સૌથી ઘાતક અને અદ્યતન ‘બ્રહ્મોસ સુપરસોનિક ક્રૂઝ મિસાઇલ’ વેચવાનો મોટો સંરક્ષણ કરાર પૂર્ણ કર્યો છે. ઓસ્ટ્રેલિયાના પ્રવાસ દરમિયાન પણ ચીનના મિસાઇલ પરીક્ષણનો મુદ્દો જોરશોરથી ઉઠ્યો હતો. વિદેશ સચિવ વિક્રમ મિસરીના જણાવ્યા અનુસાર, ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયા બંને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં શાંતિ અને સ્થિરતા જાળવવા માટે સંરક્ષણ સહયોગ વધારવા પર સહમત થયા છે.
ચીન-અમેરિકા પર નિર્ભરતા ઘટાડવા નવા ગઠબંધન: વૈશ્વિક વિશ્લેષકોના મતે, અમેરિકામાં પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સત્તા પર આવ્યા બાદ તેઓ પોતાના સાથી દેશોને ક્ષેત્રીય સુરક્ષાની વધુ જવાબદારી ઉઠાવવા કહી રહ્યા છે અને ટેરિફ પણ લગાવી રહ્યા છે. આ બદલાતા માહોલમાં ભારત, જાપાન, ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂઝીલેન્ડ જેવા દેશો હવે પરસ્પર જોડાણ મજબૂત કરી રહ્યા છે. ન્યૂઝીલેન્ડના પીએમ ક્રિસ્ટોફર લક્સનના જણાવ્યા મુજબ, હવે સમાન વિચારધારા ધરાવતા દેશો નાના-નાના જૂથો બનાવીને સેમિકન્ડક્ટર, ક્રિટિકલ મિનરલ્સ અને દરિયાઈ સુરક્ષા માટે સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે, જેથી ચીન કે અમેરિકા પર અતિશય નિર્ભર રહેવું ન પડે.
ઉર્જા સુરક્ષા: ઓસ્ટ્રેલિયા ભારતને આપશે યુરેનિયમ: ભારતના ઔદ્યોગિક અને પરમાણુ ઉર્જા કાર્યક્રમને અવિરત ચલાવવા માટે પીએમ મોદીના આ પ્રવાસથી એક મોટી સફળતા મળી છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા તણાવને જોતા ભારત માત્ર તેના પર ઉર્જા માટે નિર્ભર રહી શકે તેમ નથી. આ સ્થિતિમાં ઓસ્ટ્રેલિયા ભારતને નાગરિક પરમાણુ ઉર્જા કાર્યક્રમ માટે યુરેનિયમનો પુરવઠો વધારવા માટે સંમત થયું છે. ઓસ્ટ્રેલિયાના રક્ષા ઉદ્યોગ મંત્રી પેટ કોનરોયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ યુરેનિયમનો ઉપયોગ માત્ર શાંતિપૂર્ણ ઉર્જા ઉત્પાદન માટે જ થશે. આ ઉપરાંત બંને દેશો કોલસો, ગેસ અને નવી ટેકનોલોજી માટેની સપ્લાય ચેઈન વિકસાવવા પર પણ સાથે મળીને કામ કરી રહ્યા છે.
ક્વાડ (QUAD) ની તાકાત અને ચીન સામે સંતુલન: ભારત, અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયાનું ‘ક્વાડ’ જૂથ અત્યાર સુધી માત્ર દરિયાઈ સુરક્ષા પર ધ્યાન આપતું હતું, પરંતુ હવે ઉર્જા અને ટેકનોલોજી સુરક્ષા પણ આ ભાગીદારીનો મુખ્ય હિસ્સો બની ગય છે. જો કે, ભારત આ તમામ દેશો સાથે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી ખૂબ જ ઝડપથી વધારી રહ્યું છે, પરંતુ મેન્યુફેક્ચરિંગ સેક્ટર માટે જરૂરી મશીનરી અને દુર્લભ ખનિજો માટે ભારત હજુ પણ ઘણી હદ સુધી ચીન પર નિર્ભર છે. આ જ કારણ છે કે નવી દિલ્હી એક તરફ વૈશ્વિક સ્તરે નવા મિત્રો બનાવી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ ચીન સાથેના સંબંધોમાં પણ ધીમે-ધીમે સુધારાની પ્રક્રિયા સમાંતર રીતે ચલાવી રહ્યું છે.
