સમયસર કેરળ પહોંચ્યા બાદ પણ બે અઠવાડિયા સુધી અટકી ગયું ચોમાસું; IMDએ જુલાઈમાં સુધારાની આશા વ્યક્ત કરી, પરંતુ જૂનની વરસાદી ખાધ તરત પૂરી થવાની શક્યતા ઓછી
ભારતમાં વર્ષ 2026નો જૂન મહિનો છેલ્લા 146 વર્ષના હવામાન રેકોર્ડમાં સૌથી સૂકા જૂન મહિનાઓમાંનો એક બની રહ્યો છે. દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું કેરળમાં લગભગ સમયસર પ્રવેશ્યા બાદ દેશના મોટા ભાગમાં ઝડપથી આગળ વધ્યું હતું, પરંતુ ત્યાર બાદ લગભગ બે અઠવાડિયા સુધી તેની ગતિ લગભગ થંભી ગઈ. જો કે તેના પરિણામે દેશભરમાં જૂન દરમિયાન વરસાદમાં 40 ટકા કરતાં વધુ ખાધ નોંધાઈ, જ્યારે મધ્ય ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં 60 ટકાથી પણ ઓછો રહ્યો.
હવામાન વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર ચોમાસું એક જ કારણસર નબળું પડતું નથી. આ વખતે એકસાથે પાંચ મહત્વપૂર્ણ હવામાની પરિબળોએ ચોમાસાની ગતિ ધીમી કરી દીધી. પરિણામે ખેતી, જળાશયો, પીવાના પાણીનો પુરવઠો અને વાવણી પર સીધી અસર જોવા મળી રહી છે. જોકે છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં ચોમાસું ફરી સક્રિય બનવાનું શરૂ થયું છે અને જુલાઈમાં સ્થિતિ સુધરવાની આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
પહેલું કારણ: મેડન-જુલિયન ઓસિલેશન (MJO) નબળું પડ્યું
હવામાન નિષ્ણાતો અનુસાર આ વખતે મેડન-જુલિયન ઓસિલેશન (MJO) પૂરતું સક્રિય રહ્યું નહોતું. MJO એ વિષુવવૃત્તની આસપાસ વાદળો અને ગાજવીજ સાથે જોડાયેલી હવામાની પ્રણાલી છે, જે દર 30થી 60 દિવસમાં એક ચક્ર પૂર્ણ કરે છે. જો કે હિંદ મહાસાગર ઉપર સક્રિય રહે છે ત્યારે ભારત તરફ વરસાદી વાદળો ખેંચાય છે. પરંતુ જૂનમાં આ સિસ્ટમ ભારતથી દૂર રહી, જેના કારણે વરસાદની પ્રક્રિયા નબળી પડી.ચોમાસાના વરસાદ માટે અત્યંત મહત્વનો સોમાલી જેટ પણ આ વખતે નબળો રહ્યો. પૂર્વ આફ્રિકાથી અરબી સમુદ્ર મારફતે ભારત તરફ ભેજયુક્ત પવન લાવતી આ હવાઈ ધારા સામાન્ય કરતાં ઓછી તાકાતથી સક્રિય રહી. પરિણામે અરબી સમુદ્રમાંથી પૂરતી ભેજ ભારત સુધી પહોંચી શકી નહીં અને વરસાદી વાદળો વિકસી શક્યા નહીં.
ત્રીજું કારણ: ગરમ અને સૂકી હવાએ વાદળોને રોકી દીધા
ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારત અને પશ્ચિમ એશિયાના રણપ્રદેશમાંથી આવેલી ગરમ અને સૂકી હવાએ મધ્ય ભારત ઉપર એક પ્રકારનું ઢાંકણ બનાવી દીધું. આ ગરમ હવાના કારણે ભેજવાળા વાદળો ઊંચે ઊઠીને વરસાદી વાદળોમાં પરિવર્તિત થઈ શક્યા નહીં. પરિણામે લાંબા સમય સુધી વરસાદની પ્રવૃત્તિ અટકી રહી.
ચોથું કારણ: એલ નીનોની અસર
આ વર્ષે વિકસતા એલ નીનોએ પણ ચોમાસાને અસર કરી છે. એલ નીનો દરમિયાન પ્રશાંત મહાસાગરનું પાણી સામાન્ય કરતાં વધુ ગરમ બની જાય છે, જેના કારણે વિશ્વભરના હવામાનમાં ફેરફાર થાય છે. ભારતમાં સામાન્ય રીતે એલ નીનોના વર્ષોમાં ચોમાસું નબળું રહે છે. આ વર્ષે પણ તેની અસર વરસાદ પર સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહી છે.
પાંચમું કારણ: ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ (IOD)નો સહકાર મળ્યો નહીં
સામાન્ય રીતે ઇન્ડિયન ઓશન ડાયપોલ (IOD) સકારાત્મક હોય ત્યારે તે એલ નીનોની નકારાત્મક અસરને ઘણી હદ સુધી ઓછી કરી શકે છે. પરંતુ આ વર્ષે IOD તટસ્થ (Neutral) સ્થિતિમાં રહ્યો. તેથી એલ નીનો સામે કોઈ કુદરતી સંતુલન ઊભું થઈ શક્યું નહીં અને ચોમાસું વધુ નબળું રહ્યું.
દેશભરમાં 40 ટકાથી વધુ વરસાદની ખાધ
ભારતીય હવામાન વિભાગના આંકડા મુજબ જૂનના અંત સુધી દેશભરમાં સરેરાશ વરસાદમાં 40થી 43 ટકા જેટલી ખાધ નોંધાઈ છે. મધ્ય ભારત, ઉત્તર ભારત અને કેટલાક પશ્ચિમ રાજ્યોમાં પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર રહી છે. આટલી મોટી ખાધ છેલ્લા ઘણા દાયકાઓમાં દુર્લભ માનવામાં આવે છે.
ખેતી અને જળાશયો પર અસર
વરસાદની અછતના કારણે અનેક રાજ્યોમાં ખેડૂતોને વાવણી મુલતવી રાખવી પડી છે. ખાસ કરીને વરસાદ આધારિત ખેતી ધરાવતા વિસ્તારોમાં ચિંતા વધી છે. ઘણા શહેરોમાં જળાશયોના પાણીના સ્તરમાં ઘટાડો નોંધાતા પાણી પુરવઠા પર પણ અસર જોવા મળી રહી છે. કેન્દ્ર સરકારે 300થી વધુ સંવેદનશીલ જિલ્લાઓ માટે વૈકલ્પિક કૃષિ યોજના તૈયાર કરી છે અને ખેડૂતોને ઓછા પાણીમાં ઉગતા પાકોની સલાહ આપવામાં આવી છે.
જુલાઈમાં સુધારાની આશા
સારા સમાચાર એ છે કે છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં ચોમાસું ફરી સક્રિય થવા લાગ્યું છે. દક્ષિણ, મધ્ય અને પશ્ચિમ ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં વરસાદ ફરી શરૂ થયો છે. હવામાન વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર જુલાઈના પ્રથમ સપ્તાહમાં ચોમાસું વધુ વિસ્તારોમાં સક્રિય રહેશે અને વરસાદની તીવ્રતા વધવાની શક્યતા છે. જોકે જૂનમાં સર્જાયેલી મોટી ખાધ સંપૂર્ણપણે ભરપાઈ થવામાં સમય લાગી શકે છે.
IMDની આગાહી
ભારતીય હવામાન વિભાગે આગામી દિવસોમાં ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, મધ્ય ભારત, છત્તીસગઢ, કર્ણાટક, કેરળ સહિત અનેક રાજ્યોમાં ભારેથી અતિભારે વરસાદની આગાહી કરી છે. બીજી તરફ ઉત્તર અને પૂર્વ ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં હજુ પણ ગરમીની સ્થિતિ યથાવત રહી શકે છે. વિભાગે ખેડૂતો અને સ્થાનિક વહીવટીતંત્રને હવામાનની તાજી આગાહીઓ પર સતત નજર રાખવાની સલાહ આપી છે.
આગળ શું?
હવામાન નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો જુલાઈ અને ઓગસ્ટમાં ચોમાસું સતત સક્રિય રહેશે તો કુલ મોસમી વરસાદની ખાધમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. તેમ છતાં જૂન મહિનાની ઐતિહાસિક વરસાદી અછત ભારત માટે ચેતવણી સમાન છે કે બદલાતા વૈશ્વિક હવામાન અને એલ નીનો જેવી પ્રણાલીઓના કારણે ચોમાસાની અનિશ્ચિતતા વધી રહી છે. પાણીનું સંચાલન, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ અને હવામાનને અનુકૂળ કૃષિ પદ્ધતિઓ હવે વધુ મહત્વપૂર્ણ બનશે.
