ગ્વાલિયરથી આશરે 40 કિલોમીટર દૂર આવેલા આ મંદિરનું સ્થાન લગભગ 100 ફૂટ ઊંચી ટેકરી પર છે. ગોળાકાર આકાર, 64 નાના કક્ષો અને મધ્યમાં આવેલા શિવ મંદિરને કારણે આ સ્થળ દેશના અન્ય મંદિરો કરતાં અલગ ઓળખ ધરાવે છે.આ મંદિરને ચોસઠ યોગિની મંદિર અથવા એકત્તરસો મહાદેવ મંદિર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. મિતાવલી ગામમાં આવેલું આ મંદિર કચ્છપઘાત વંશના રાજા દેવપાલ સાથે જોડાયેલું છે. સરકારી માહિતી અનુસાર, અહીં મળેલા શિલાલેખમાં 1323 ઈસવીસનની તારીખનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. મંદિરને ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ દ્વારા પ્રાચીન અને ઐતિહાસિક સ્મારક તરીકે સંરક્ષિત કરવામાં આવ્યું છે.
મંદિરનું સૌથી આકર્ષક પાસું તેનું ગોળાકાર બાંધકામ છે. તેની અંદરની પરિક્રમા ગેલેરીની આસપાસ 64 નાના કક્ષો બનાવવામાં આવ્યા છે. આ કક્ષો ચોસઠ યોગિનીઓને સમર્પિત માનવામાં આવે છે. સમય જતાં મૂળ યોગિની મૂર્તિઓમાંથી અનેક મૂર્તિઓ અહીં રહી નથી અને કેટલાક સ્ત્રોતો અનુસાર તેમને સુરક્ષિત સ્થળોએ ખસેડવામાં આવી હતી. હાલના કક્ષોમાં અનેક શિવલિંગ જોવા મળે છે, જેના કારણે મંદિરને એકત્તરસો મહાદેવ મંદિર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.મંદિરના કેન્દ્રમાં મુખ્ય શિવ મંદિર આવેલું છે. અહીં શિવલિંગોની હાજરી તેની વિશેષતા વધારે છે. એનડીટીવીના અહેવાલમાં ગર્ભગૃહમાં એકસાથે બે શિવલિંગ હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ મંદિરને તંત્ર સાધના સાથે જોડવામાં આવે છે અને કેટલાક વર્ણનોમાં તેને પ્રાચીન તાંત્રિક શિક્ષણના કેન્દ્ર તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. જોકે, આવા દાવાઓના દરેક પાસાને ઐતિહાસિક પુરાવાથી સમર્થન મળે છે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
મંદિરની બીજી રસપ્રદ વિશેષતા તેનો ખુલ્લો ગોળાકાર પ્રાંગણ છે. મધ્યપ્રદેશ સરકારની માહિતી અનુસાર, મંદિર સાથે જ્યોતિષ અને ગણિતના શિક્ષણની પરંપરા જોડાયેલી હોવાનું માનવામાં આવે છે. મંદિરની રચનામાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટે પણ પ્રાચીન વ્યવસ્થા જોવા મળે છે. કેન્દ્રિય ભાગમાંથી વરસાદી પાણી નીચે બનાવવામાં આવેલા સંગ્રહસ્થાન સુધી પહોંચે તેવી રચના અહીં જોવા મળે છે.હવે વાત આવે છે સૌથી વધુ ચર્ચાતા પ્રશ્નની શું આ મંદિર ભારતના જૂના સંસદ ભવનની પ્રેરણા હતું? મિતાવલી મંદિર અને દિલ્હીના જૂના સંસદ ભવન બંને ગોળાકાર છે અને બંનેમાં સ્તંભોની શ્રેણી જોવા મળે છે. આ સામ્યતાને કારણે વર્ષોથી એવી ચર્ચા થાય છે કે જૂના સંસદ ભવનની રચના મિતાવલી મંદિરથી પ્રેરિત હતી. ભારત સરકારના પ્રવાસન પોર્ટલ પર પણ આ બંને રચનાઓની સમાનતાનો ઉલ્લેખ છે.
પરંતુ અહીં એક મહત્વની બાબત સમજવી જરૂરી છે. જૂના સંસદ ભવનના આર્કિટેક્ટ્સ સર એડવિન લુટિયન્સ અને સર હર્બર્ટ બેકર હતા, અને તેનું બાંધકામ 1927માં પૂર્ણ થયું હતું. ઉપલબ્ધ સત્તાવાર માહિતીમાં એવો સીધો ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ મળતો નથી કે લુટિયન્સ અથવા બેકરે મિતાવલી મંદિરની નકલ કરીને સંસદ ભવનની રચના કરી હતી. તેથી મંદિર અને સંસદની ગોળાકાર રચનાની સમાનતા એક રસપ્રદ સ્થાપત્ય સામ્યતા છે, પરંતુ તેને સીધી રીતે સાબિત થયેલી નકલ તરીકે રજૂ કરવી યોગ્ય નથી.આ મંદિરનું સ્થાપત્ય, 64 કક્ષો, શિવલિંગો, વરસાદી પાણીની પ્રાચીન વ્યવસ્થા અને સંસદ ભવન સાથે જોડાયેલી લોકપ્રચલિત માન્યતા તેને ભારતની ઐતિહાસિક ધરોહરમાં એક વિશિષ્ટ સ્થાન આપે છે. મિતાવલીનું ચોસઠ યોગિની મંદિર આજે પણ પ્રાચીન ભારતીય સ્થાપત્ય અને ધાર્મિક પરંપરાના અનેક પાસાઓને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ સ્થળ બની રહ્યું છે.
