પેટ્રોલમાં 20 ટકા ઇથેનોલ ભેળવવાના મુદ્દે દેશમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે, ત્યારે હવે CNG વાહનચાલકો માટે પણ મહત્વના સમાચાર સામે આવ્યા છે. ભારતમાં હવે CNG સાથે CBG એટલે કે કોમ્પ્રેસ્ડ બાયોગેસનું મિશ્રણ વધારવાની તૈયારી કરવામાં આવી રહી છે. સ્વચ્છ ઊર્જાને પ્રોત્સાહન આપવા અને પેટ્રોલિયમ તથા કુદરતી ગેસની આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના હેતુથી આ પગલું લેવામાં આવી રહ્યું છે. ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડે પણ CNG નેટવર્કમાં CBGના ઉપયોગ અંગે માહિતી શેર કરી છે. આ ફેરફારથી સામાન્ય CNG વાહનચાલકો પર સીધી અસર શું પડશે અને CBG આખરે છે શું, તે સમજવું જરૂરી છે. CNG એટલે કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ. તે જમીન અથવા સમુદ્રના પેટાળમાંથી કુદરતી રીતે મળતા ગેસમાંથી તૈયાર થાય છે. બીજી તરફ CBG એટલે કોમ્પ્રેસ્ડ બાયોગેસ. તે ગાયનું છાણ, ખેતીનો કચરો, પરાળી, ખોરાકનો કચરો અને અન્ય જૈવિક કચરામાંથી બનાવવામાં આવે છે. આ કચરાને ચોક્કસ પ્રક્રિયામાંથી પસાર કરીને તેમાંથી બાયોગેસ મેળવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને શુદ્ધ કરીને તેમાં રહેલા મિથેનનું પ્રમાણ વધારવામાં આવે છે અને કોમ્પ્રેસ કરીને CBG તૈયાર કરવામાં આવે છે.
CNG અને CBG વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત એ છે કે CNG પરંપરાગત ફોસિલ ફ્યુઅલ છે, જ્યારે CBG પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાનો સ્ત્રોત છે. જોકે બંનેમાં મુખ્યત્વે મિથેન ગેસ હોય છે. તેથી યોગ્ય રીતે શુદ્ધ અને ગુણવત્તાયુક્ત CBGને CNG સાથે ભેળવીને વાહનોમાં ઉપયોગ કરી શકાય છે. વાહનચાલકો માટે આ સૌથી મહત્વની બાબત છે કે CNGમાં CBGનું મિશ્રણ કરવામાં આવે ત્યારે હાલની CNG કાર કે અન્ય વાહનમાં કોઈ ખાસ મિકેનિકલ ફેરફાર કરવાની જરૂર પડતી નથી. સરકાર દેશમાં CBGના ઉત્પાદન અને ઉપયોગને વધારવા માટે લાંબા ગાળે કામ કરી રહી છે. ગોબરધન યોજના હેઠળ જૈવિક કચરાને ઊર્જામાં ફેરવવા માટે માળખું તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ યોજના પાછળનો વિચાર એ છે કે ગામડાં અને શહેરોમાં ઉપલબ્ધ છાણ, ખેતીનો કચરો અને અન્ય જૈવિક સામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને ગેસનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે. આથી કચરાના નિકાલની સમસ્યા ઘટાડવાની સાથે ઊર્જાનું ઉત્પાદન પણ કરી શકાય.
સરકારે સિટી ગેસ ડિસ્ટ્રિબ્યુશન એટલે કે CGD નેટવર્કમાં CBG મિશ્રણ માટે તબક્કાવાર લક્ષ્યાંકો નક્કી કર્યા છે. 2026-27માં CNG નેટવર્કમાં 3 ટકા CBG મિશ્રણ કરવાનો લક્ષ્યાંક છે. ત્યારબાદ 2027-28માં આ પ્રમાણ વધારીને 4 ટકા અને 2028-29માં 5 ટકા કરવાની યોજના છે. એટલે આગામી વર્ષોમાં CNGમાં બાયોગેસનો હિસ્સો ધીમે ધીમે વધતો જશે. આ પ્રક્રિયા એકસાથે નહીં પરંતુ તબક્કાવાર કરવામાં આવશે, જેથી ઉત્પાદન અને સપ્લાય સિસ્ટમ પણ તેની સાથે વિકસાવી શકાય. હવે સવાલ એ છે કે CBG મિશ્રિત CNG વાહનચાલકોને પેટ્રોલ પંપ કે CNG સ્ટેશન પર કેવી રીતે મળશે? તેની પ્રક્રિયા સામાન્ય CNG જેવી જ રહેશે. CBGને પહેલા મુખ્ય CNG નેટવર્કમાં પ્રમાણસર ભેળવવામાં આવશે અને ત્યારબાદ આ ગેસ રિટેલ આઉટલેટ સુધી પહોંચાડવામાં આવશે. એટલે વાહનચાલક જ્યારે CNG ભરાવવા જશે ત્યારે અલગથી CBG માંગવાની જરૂર નહીં પડે. મિશ્રણ નેટવર્કમાં જ તૈયાર હોવાથી વાહનમાં સામાન્ય CNGની જેમ જ ગેસ ભરાવી શકાશે.
આ સાથે વાહનચાલકોમાં એક સ્વાભાવિક ચિંતા પણ છે કે CBG ઉમેરવાથી કારની માઇલેજ ઘટશે કે એન્જિનના પર્ફોર્મન્સ પર અસર થશે? ખાસ કરીને પેટ્રોલમાં E20ના ઉપયોગ બાદ માઇલેજ અંગે થયેલી ચર્ચાને કારણે CNG વાહનચાલકો પણ આ બાબતે સવાલ કરી રહ્યા છે. ઉપલબ્ધ માહિતી પ્રમાણે શુદ્ધ અને યોગ્ય ગુણવત્તાવાળું CBG મિથેન આધારિત હોય છે અને તેની ઊર્જા ક્ષમતા સામાન્ય CNGની નજીક હોય છે. તેથી પ્રમાણસર CBG મિશ્રણથી વાહનના સામાન્ય પીક-અપ, એન્જિનની કામગીરી અથવા માઇલેજમાં મોટો ફેરફાર થવાની શક્યતા ઓછી છે. CBGની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે તેના ઉત્પાદન માટે એવો કચરો ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે, જે ઘણી વખત પર્યાવરણ માટે સમસ્યા બને છે. ખેતીમાં પાક કાપ્યા પછી બચતો કચરો, પરાળી અને પશુઓનું છાણ યોગ્ય રીતે ન વાપરવામાં આવે તો તેના નિકાલ માટે મુશ્કેલી ઊભી થાય છે. કેટલીક જગ્યાએ આ કચરો સળગાવવાથી હવામાં પ્રદૂષણ પણ વધે છે. જો આ જ સામગ્રીનો ઉપયોગ બાયોગેસ બનાવવા માટે કરવામાં આવે તો કચરાને આવકના સાધનમાં ફેરવી શકાય છે.
ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં CBG પ્લાન્ટ વધવાથી ખેડૂતો માટે પણ નવી તકો ઊભી થઈ શકે છે. પશુપાલન અને ખેતીમાંથી મળતી જૈવિક સામગ્રીનો ઉપયોગ ગેસ ઉત્પાદન માટે થઈ શકે છે. આ રીતે કચરાને વેચીને અથવા પ્લાન્ટને સપ્લાય કરીને વધારાની આવક મેળવી શકાય છે. સાથે જ બાયોગેસ પ્લાન્ટના નિર્માણ, સંચાલન, પરિવહન અને જાળવણી સાથે સ્થાનિક સ્તરે રોજગારની તકો પણ ઊભી થઈ શકે છે. દેશની ઊર્જા સુરક્ષાની દૃષ્ટિએ પણ આ પહેલ મહત્વની છે. ભારતને પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઈલ અને કુદરતી ગેસની આયાત કરવી પડે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ અથવા ગેસના ભાવમાં વધારો થાય ત્યારે તેની અસર દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને ગ્રાહકો પર પડે છે. દેશમાં જ બાયોગેસનું ઉત્પાદન વધારીને તેનો ઉપયોગ વાહનવ્યવહાર અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં કરવામાં આવે તો આયાતી ગેસ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
CBG ક્ષેત્રમાં માત્ર સરકારી કંપનીઓ જ નહીં, પરંતુ ઊર્જા અને ઓટોમોબાઇલ ક્ષેત્રની ખાનગી તથા જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓ પણ રસ દાખવી રહી છે. બાયોગેસ પ્લાન્ટ, ગેસ સપ્લાય નેટવર્ક અને નવી ઊર્જા સાથે જોડાયેલા પ્રોજેક્ટ્સ પર કામ વધી રહ્યું છે. વિવિધ કંપનીઓ CBG ઉત્પાદન વધારવા માટે રોકાણ કરી રહી છે. ભવિષ્યમાં આવા પ્લાન્ટની સંખ્યા વધશે તો દેશના અલગ-અલગ વિસ્તારોમાં CBGનો પૂરવઠો વધુ મજબૂત થઈ શકે છે. આ પહેલ પર્યાવરણ માટે પણ ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે. ફોસિલ ફ્યુઅલની જગ્યાએ કચરામાંથી તૈયાર થતી પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જાનો ઉપયોગ વધે તો કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે CBGને સંપૂર્ણપણે પર્યાવરણમિત્ર ઇંધણ તરીકે સફળ બનાવવા માટે તેના ઉત્પાદનથી લઈને શુદ્ધિકરણ અને સપ્લાય સુધીની સમગ્ર પ્રક્રિયામાં યોગ્ય ધોરણો જાળવવા જરૂરી છે. ગેસની ગુણવત્તા સારી રહે અને નેટવર્કમાં યોગ્ય પ્રમાણ જળવાય તે પણ મહત્વનું છે.
આ રીતે CNGમાં CBGનું મિશ્રણ માત્ર વાહનચાલકો માટે ઇંધણમાં થતો નાનો ફેરફાર નથી. તેની પાછળ કચરા વ્યવસ્થાપન, ખેડૂતોની આવક, ગ્રામ્ય રોજગાર, સ્વચ્છ ઊર્જા અને દેશની ઊર્જા સુરક્ષા જેવા અનેક મુદ્દા જોડાયેલા છે. સરકારના નક્કી કરેલા લક્ષ્યાંક મુજબ CBGનું મિશ્રણ આગામી વર્ષોમાં વધવાનું છે. જો ઉત્પાદન અને સપ્લાય વ્યવસ્થા યોગ્ય રીતે વિકસે તો દેશની ગેસ જરૂરિયાતમાં સ્થાનિક અને પુનઃપ્રાપ્ય સ્ત્રોતનો હિસ્સો વધારી શકાય છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે હાલ CNG પર ચાલતા વાહનચાલકોને આ મિશ્રણ માટે પોતાની કારમાં કોઈ મોટો ફેરફાર કરાવવાની જરૂર નથી. CNG નેટવર્કમાં જ CBG ભેળવવામાં આવશે અને તે સામાન્ય ગેસની જેમ વાહનમાં ઉપયોગમાં આવશે. આગામી સમયમાં આ પ્રક્રિયા કેટલી ઝડપથી વિસ્તરે છે અને CBGનું ઉત્પાદન કેટલું વધે છે તેના પર તેની સફળતા નિર્ભર રહેશે. જો યોજના મુજબ કામ આગળ વધશે તો કચરામાંથી ઊર્જા બનાવવાનો આ મોડેલ ભારતના સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષેત્રમાં મહત્વનું પગલું બની શકે છે.
