આવકવેરાના બાકી લેણાંની વસૂલાતને લઈને કરદાતાઓ માટે મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. 17 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલા નવા નિયમો હેઠળ Income-tax Rulesના Rule 225માં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. આ સુધારા બાદ ટેક્સ લેણાંની વસૂલાત માટે કરદાતાની ધરપકડ અને અટકાયત સંબંધિત જોગવાઈઓ દૂર કરવામાં આવી છે. આ ફેરફારને 1 એપ્રિલ 2026થી પૂર્વવર્તી અસર આપવામાં આવી છે. નવા નિયમમાં Rule 225માં રહેલી ધરપકડ અને અટકાયતની જોગવાઈઓ હટાવવામાં આવી છે. અગાઉ બાકી ટેક્સની વસૂલાત માટે ચોક્કસ સંજોગોમાં કરદાતાની ધરપકડ કરીને તેને સિવિલ જેલમાં મોકલવાની પ્રક્રિયા પણ નિયમોમાં સામેલ હતી. હવે આ પ્રક્રિયા દૂર કરવામાં આવી છે.
જોકે, તેનો અર્થ એ નથી કે બાકી ટેક્સની રકમ માફ થઈ જશે. કરદાતાએ ચૂકવવાનો બાકી ટેક્સ, વ્યાજ અને લાગુ પડતા દંડની જવાબદારી યથાવત રહેશે. ટેક્સ વિભાગ બાકી રકમની વસૂલાત માટે કાયદા મુજબ અન્ય કાર્યવાહી કરી શકશે. તેમાં મિલકત જપ્ત કરવી અને જરૂર પડે તો તેનું વેચાણ કરીને બાકી રકમ વસૂલ કરવી જેવી કાર્યવાહી સામેલ છે. આ ફેરફારને ટેક્સ સંબંધિત નાની અને ટેકનિકલ ભૂલોને ગુનાહિત કાર્યવાહીથી દૂર કરવાની દિશામાં થયેલા સુધારા સાથે પણ જોડવામાં આવે છે. હિસાબી ચોપડાં રજૂ કરવામાં થયેલી કેટલીક ભૂલો અથવા TDS જમા કરાવવામાં થયેલા વિલંબ જેવા મામલાઓમાં હવે વ્યક્તિગત ધરપકડને બદલે નાણાકીય દંડ અને અન્ય લાગુ પડતી કાર્યવાહી પર ભાર રહેશે.
ધારો કે કોઈ નાના વેપારીને ટેકનિકલ ખામી અથવા નાણાકીય મુશ્કેલીના કારણે TDSની રકમ સમયસર જમા કરાવવામાં વિલંબ થયો હોય. આવી સ્થિતિમાં લાગુ પડતા નિયમો મુજબ વ્યાજ અથવા દંડ ભરવાનો પ્રશ્ન ઊભો થઈ શકે છે, પરંતુ Rule 225 હેઠળ વ્યક્તિગત ધરપકડ અને અટકાયતની જોગવાઈ હવે લાગુ નહીં પડે. તેવી જ રીતે, કોઈ કરદાતા સામે બાકી આવકવેરાની મોટી રકમ હોય અને વસૂલાત પહેલાં તેનું મૃત્યુ થઈ જાય તો તેના કાનૂની વારસદારો સામે વ્યક્તિગત ધરપકડ અથવા અટકાયતની કાર્યવાહી આ જોગવાઈ હેઠળ કરવામાં નહીં આવે. જોકે, મૃત કરદાતાની મિલકત અથવા કાયદા મુજબ જવાબદાર ગણાતી સંપત્તિમાંથી બાકી ટેક્સની વસૂલાત થઈ શકે છે.
મિલકત આધારિત વસૂલાત હવે આ વ્યવસ્થાનો મહત્વનો ભાગ રહેશે. કોઈ કરદાતા મોટું નુકસાન થવાને કારણે બાકી ટેક્સ ચૂકવી શકતો ન હોય તો તેની સામે વ્યક્તિગત ધરપકડ કરવાનો રસ્તો હવે Rule 225 હેઠળ ઉપલબ્ધ નહીં રહે. તેના બદલે કાયદા મુજબ તેની મિલકત જપ્ત કરીને અને જરૂરી પ્રક્રિયા બાદ તેનું વેચાણ કરીને બાકી ટેક્સની વસૂલાત કરવામાં આવી શકે છે. આ સુધારાથી ખાસ કરીને એવા કરદાતાઓને રાહત મળી શકે છે જેઓ ટેક્સ સંબંધિત ટેકનિકલ અથવા નાના ડિફોલ્ટને કારણે કડક ફોજદારી પ્રકારની કાર્યવાહીનો સામનો કરતા હતા. જોકે, ગંભીર કરચોરી, છેતરપિંડી અથવા અન્ય અલગ કાયદા હેઠળ આવતી કાર્યવાહી માટે આ ફેરફારને સંપૂર્ણ સુરક્ષા તરીકે સમજવો યોગ્ય નથી.
નવા નિયમોમાં વેલ્યુઅર્સ અને અધિકૃત આવકવેરા પ્રેક્ટિશનર્સ માટે નોંધણી પ્રક્રિયામાં પણ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. તેમની નોંધણી પૂર્ણ કરવાની સમયમર્યાદા 31 માર્ચ 2027 સુધી લંબાવવામાં આવી છે. વેલ્યુઅર્સ માટે Form 169માં શૈક્ષણિક લાયકાત, અનુભવ, કઈ પ્રકારની મિલકતના મૂલ્યાંકન માટે નોંધણી માંગવામાં આવી રહી છે અને હિતોના સંઘર્ષ સાથે જોડાયેલી વિગતો જાહેર કરવાની રહેશે. જ્યારે આવકવેરા પ્રેક્ટિશનર્સ માટે Form 171માં વ્યવસાયિક ગેરવર્તણૂક, નાદારી, છેતરપિંડી અથવા અન્ય સંબંધિત બાબતો અંગે જરૂરી જાહેરાત કરવાની રહેશે.
આ ફેરફારોનો મુખ્ય હેતુ ટેક્સ વસૂલાતની પ્રક્રિયાને વધુ સ્પષ્ટ બનાવવાનો અને નાના તથા ટેકનિકલ ડિફોલ્ટને લઈને ફોજદારી પ્રકારની જોગવાઈઓ ઘટાડવાનો છે. જોકે, કરદાતાની ટેક્સ ચૂકવવાની મૂળ જવાબદારીમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી. એટલે કે જો કોઈ વ્યક્તિનો આવકવેરો બાકી હોય તો માત્ર ધરપકડની જોગવાઈ દૂર થવાથી તેની ટેક્સ જવાબદારી સમાપ્ત થતી નથી. વિભાગ કાયદા મુજબ બાકી રકમની વસૂલાત માટે મિલકત જપ્તી, વેચાણ, દંડ, વ્યાજ અને અન્ય ઉપલબ્ધ ઉપાયોનો ઉપયોગ કરી શકે છે. નવા નિયમમાં મુખ્ય ફેરફાર વ્યક્તિગત ધરપકડ અને અટકાયત સંબંધિત પ્રક્રિયાને દૂર કરવાનો છે.
