શિક્ષક દિવસના અવસરે રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ શનિવારે દેશના 82 શિક્ષકો અને શિક્ષણ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા લોકોને રાષ્ટ્રીય પુરસ્કારથી સન્માનિત કર્યા. વિદ્યાર્થીઓને શિક્ષણ સાથે જોડવા માટે નવી રીતો અપનાવનાર શિક્ષકોના કામને આ સન્માન આપવામાં આવ્યું છે. મોબાઇલ વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળા, વપરાયેલી સામગ્રીમાંથી વિજ્ઞાન ઉદ્યાન, ક્યૂઆર કોડ આધારિત વનસ્પતિ શિક્ષણ, વાંચન અભિયાન અને સામુદાયિક પહેલ જેવા પ્રયોગો આ વર્ષે ખાસ ચર્ચામાં રહ્યા.
3 વિભાગના 82 શિક્ષકોને રાષ્ટ્રીય સન્માન
નવી દિલ્હીમાં શિક્ષક દિવસ નિમિત્તે યોજાયેલા કાર્યક્રમમાં કુલ 82 શિક્ષકો અને શિક્ષણ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોને સન્માનિત કરવામાં આવ્યા. આ પુરસ્કારો 3 વિભાગમાંથી પસંદ કરાયેલા લોકોને આપવામાં આવ્યા છે:
- શાળા શિક્ષણ અને સાક્ષરતા વિભાગના 48 શિક્ષકો
- ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓ અને પોલિટેકનિકના 21 શિક્ષકો તથા પ્રાધ્યાપકો
- કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા મંત્રાલયના 13 કૌશલ્ય પ્રશિક્ષકો
શાળા શિક્ષણ વિભાગના 48 શિક્ષકોની પસંદગી જિલ્લા, રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય સ્તરની 3 તબક્કાની પ્રક્રિયા દ્વારા કરવામાં આવી હતી. આ 48 શિક્ષકો 27 રાજ્યો, 7 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અને કેન્દ્ર સરકારની 6 સંસ્થાઓમાંથી પસંદ થયા છે. તેમાં 26 પુરુષ અને 22 મહિલા શિક્ષકોનો સમાવેશ થાય છે.
કોઈએ ઠેલો બનાવી વિજ્ઞાન બાળકો સુધી પહોંચાડ્યું
રાજસ્થાનના ઝાલાવાડની મહાત્મા ગાંધી સરકારી શાળાના દિવ્યેન્દુ સેનને ઓછા ખર્ચે અને સરળતાથી અન્ય શાળાઓમાં પણ અમલમાં મૂકી શકાય તેવા શિક્ષણ પ્રયોગો માટે પુરસ્કાર મળ્યો છે. તેમણે વર્ચ્યુઅલ જીવવિજ્ઞાન પ્રયોગશાળા, કૃત્રિમ બુદ્ધિ આધારિત જીવવિજ્ઞાન શિક્ષણ અને ‘ટ્રી ટોક’ નામની ક્યૂઆર કોડ આધારિત વનસ્પતિ શિક્ષણ પદ્ધતિ વિકસાવી. આ પહેલોનો હેતુ સરકારી શાળાના વિદ્યાર્થીઓને ઉચ્ચ સ્તરનું વિજ્ઞાન શિક્ષણ સરળતાથી ઉપલબ્ધ કરાવવાનો હતો. ચંડીગઢની સરકારી મોડલ હાઈસ્કૂલના રવિ જયસવાલે પણ ઓછા ખર્ચે વિજ્ઞાન શિક્ષણને રસપ્રદ બનાવવાના પ્રયાસો કર્યા. તેમણે સી.વી. રામન ગુંબજ થિયેટર, ઠેલા પર મોબાઇલ વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળા અને વપરાયેલી સામગ્રીમાંથી બહારનું વિજ્ઞાન તથા જ્ઞાન ઉદ્યાન તૈયાર કર્યું.
60 ગામના બાળકોને ફરી શાળાએ લાવ્યા
ઉત્તર પ્રદેશના ગાઝિયાબાદની સરકારી બાલિકા ઇન્ટર કોલેજની રેણુ ત્રિપાઠીને શાળામાંથી બહાર થઈ ગયેલા અને શાળામાં ક્યારેય ન ગયેલા બાળકોને ફરી શિક્ષણ સાથે જોડવા માટે સન્માનિત કરવામાં આવ્યા છે. તેમણે 60 ગામોમાં પહોંચીને બાળકોને ફરી વર્ગખંડ સુધી લાવવાનું કામ કર્યું. આ પ્રયાસને શિક્ષણની પહોંચ વધારતી મહત્વની પહેલ તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી.
વાંચનથી લઈને પોષણ સુધીની પહેલ
છત્તીસગઢની ખિચારી સરકારી માધ્યમિક શાળાની સુનિતા યાદવે ગ્રામ્ય સમુદાયને શિક્ષણ સાથે જોડીને અલગ પ્રકારનું મોડેલ ઊભું કર્યું. તેમણે ‘ન્યોતા ભોજન’ નામની સામુદાયિક ભોજન પહેલ અને ‘ઘર-ઘર પુસ્તક વાંચન’ અભિયાન ચલાવ્યું. આ પ્રયાસોથી તેમની શાળામાં પાયાની સાક્ષરતા અને સંખ્યાજ્ઞાનના સ્તરે 100% પરિણામ હાંસલ થયું અને શાળાને ‘સુઘ્ઘર પઢૈયા’ પ્લેટિનમ ગ્રેડ મળ્યો. ન્યોતા ભોજનથી વિદ્યાર્થીઓના પોષણમાં સુધારો કરવાનો પણ પ્રયાસ થયો.
150થી વધુ દીકરીઓને ભણવામાં મદદ
મહારાષ્ટ્રના નાશિકની કુંદા જયવંત બાચવે વંચિત પરિવારોની 150થી વધુ દીકરીઓ માટે શિક્ષણ અને આર્થિક સહાયની વ્યવસ્થા ઊભી કરી. તેમની ‘એજ્યુકેશનલ પેરેન્ટિંગ’ પહેલનો હેતુ દીકરીઓને શિક્ષણથી જોડાયેલી રાખવાનો અને બાળલગ્ન અટકાવીને ઉચ્ચ શિક્ષણ તરફ આગળ વધવાની તક આપવાનો હતો. આ માટે તેમણે સમુદાય અને CSRના માધ્યમથી રૂ. 55 લાખથી વધુનું સમર્થન એકત્ર કર્યું.
દેશભરના શિક્ષકોમાં નવીનતાને માન્યતા
આ વર્ષે પુરસ્કાર મેળવનારા શિક્ષકોની કામગીરી માત્ર પરંપરાગત વર્ગખંડ પૂરતી મર્યાદિત રહી નથી. કોઈ શિક્ષકે ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કર્યો છે, તો કોઈએ ગામના લોકો અને માતા-પિતાને શિક્ષણ સાથે જોડ્યા છે. કેટલાક શિક્ષકોએ ઓછા ખર્ચે વિજ્ઞાન અને પ્રાયોગિક શિક્ષણની નવી રીતો વિકસાવી છે. રાષ્ટ્રીય શિક્ષક પુરસ્કારનો મુખ્ય હેતુ એવા શિક્ષકોના યોગદાનને ઓળખ આપવાનો છે, જેમણે વિદ્યાર્થીઓના જીવનને સમૃદ્ધ બનાવવાની સાથે શિક્ષણની ગુણવત્તામાં પણ સુધારો કર્યો હોય.
શિક્ષક પુરસ્કાર માટે કેવી રીતે થઈ પસંદગી
શાળા શિક્ષણ વિભાગના પુરસ્કારો માટે 2026માં 15 જૂનથી 20 જુલાઈ સુધી ઓનલાઈન સ્વ-નામાંકન મંગાવવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ જિલ્લા, રાજ્ય અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે પસંદગી પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવી હતી.
આ પુરસ્કારો દર વર્ષે 5 સપ્ટેમ્બરે શિક્ષક દિવસના અવસરે આપવામાં આવે છે. 5 સપ્ટેમ્બર ભારતના પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિ અને બીજા રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણનની જન્મજયંતિ પણ છે
