ભારતની અનેક સંસ્થાઓ અબજો ડૉલરનું વિદેશી ભંડોળ પ્રાપ્ત કરી રહી છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ ભંડોળનો ઉપયોગ દેશવિરોધી પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે થતો હોવાના આક્ષેપો કરવામાં આવે છે. આવી સંસ્થાઓમાં મિશનરી સંસ્થાઓથી લઈને તબીબી સંશોધનના નામે વસતી નિયંત્રણનું કાર્ય કરતી સંસ્થાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. ફોર્ડ ફાઉન્ડેશન, બિલ એન્ડ મેલિન્ડા ગેટ્સ ફાઉન્ડેશન અને સોરોસ ટ્રસ્ટ જેવી વિદેશી સંસ્થાઓ તરફથી તેમને મોટાપાયે ભંડોળ પ્રાપ્ત થાય છે. સોનમ વાંગચુકની સંસ્થાનો પણ તેમાં સમાવેશ થાય છે, જેને લદ્દાખના વિકાસ માટે વિદેશી દાન મળતું હોવાનું કહેવાય છે. સરકારનું માનવું છે કે કેટલાક કિસ્સાઓમાં આવા દાનનો ઉપયોગ જાસૂસી જેવી પ્રવૃત્તિઓ માટે પણ થઈ શકે છે. વિદેશી દાનને નિયંત્રિત કરવા માટે ભારતમાં પહેલેથી જ ફોરેન કોન્ટ્રિબ્યુશન (રેગ્યુલેશન) એક્ટ (FCRA) અમલમાં છે. કેન્દ્ર સરકારે તાજેતરમાં તેના નિયમોમાં સુધારાની જાહેરાત કરી છે, જેથી વિદેશી ભંડોળનો ઉપયોગ દેશવિરોધી અને સમાજવિરોધી પ્રવૃત્તિઓ માટે ન થઈ શકે.
સરકારના જણાવ્યા મુજબ આ સુધારાનો મુખ્ય હેતુ પારદર્શિતા વધારવાનો અને વિદેશી ભંડોળનો ઉપયોગ માત્ર જાહેર કરાયેલા હેતુઓ સુધી મર્યાદિત રાખવાનો છે. બીજી તરફ, ટીકાકારોનું માનવું છે કે આનાથી નાગરિક સમાજ પર નિયમનકારી નિયંત્રણ વધુ કડક બની શકે છે. કાયદામાં કરવામાં આવેલા સુધારા ધાર્મિક, સામાજિક, શૈક્ષણિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રવૃત્તિઓ માટે વિદેશી સહાય મેળવતી તમામ સંસ્થાઓને લાગુ પડશે. આ કાયદો રાષ્ટ્રવિરોધી પ્રવૃત્તિઓ અથવા હિંસક વિરોધ પ્રદર્શનોને સમર્થન આપવા માટે વપરાતા વિદેશી ભંડોળ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. તેમાં સરકારી પ્રોજેક્ટોમાં વિક્ષેપ ઊભો કરવાના પ્રયાસો અથવા જાહેર સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડતાં રમખાણોને પ્રોત્સાહન આપતા ભંડોળનો પણ સમાવેશ થાય છે.
બીજી પ્રતિબંધિત શ્રેણીમાં ભારતીય ચૂંટણીઓ, રાજકીય પ્રક્રિયા અથવા સરકારી નીતિઓને પ્રભાવિત કરવાના હેતુથી મળતા વિદેશી ભંડોળનો સમાવેશ થાય છે. કાયદો બિનહિસાબી અથવા શંકાસ્પદ વિદેશી યોગદાનને પણ ગંભીર ચિંતાનો વિષય માને છે. સમાજકલ્યાણના નામે મળેલું વિદેશી દાન જો કથિત રીતે રાષ્ટ્રવિરોધી પ્રવૃત્તિઓ માટે વપરાતું હોય તો તે પણ આ કાયદા હેઠળ પ્રતિબંધિત ગણાશે. તાજેતરનાં વર્ષોમાં સરકારે વિદેશી અનુદાન મેળવતી બિનસરકારી સંસ્થાઓ (NGO) પર વધુ દેખરેખ રાખવાનું શરૂ કર્યું છે. ફોરેન કોન્ટ્રિબ્યુશન (રેગ્યુલેશન) એક્ટ, 2010 હેઠળ ચોક્કસ વ્યક્તિઓ, સંસ્થાઓ અને કંપનીઓ દ્વારા વિદેશી યોગદાન તથા વિદેશી આતિથ્યના સ્વીકાર અને ઉપયોગને નિયમિત કરવામાં આવ્યો છે.
રાષ્ટ્રીય હિતને નુકસાન પહોંચાડતી પ્રવૃત્તિઓમાં વિદેશી ભંડોળનો ઉપયોગ ન થાય તે માટે આ કાયદો અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો હતો. તાજેતરનાં વર્ષોમાં FCRAને લઈને અનેક ઘટનાઓ ચર્ચામાં રહી છે. ગ્રીનપીસ ઇન્ડિયાનું FCRA લાઇસન્સ 2015માં રદ કરવામાં આવ્યું હતું. સરકારના જણાવ્યા મુજબ થર્મલ પાવર, પરમાણુ ઊર્જા, કોલસા અને એલ્યુમિનિયમ ખાણકામ સામેના વિરોધ પ્રદર્શનોથી વિકાસલક્ષી પ્રવૃત્તિઓમાં અવરોધ ઊભો થતો હતો. 2014માં ઇન્ટેલિજન્સ બ્યુરોના ‘વિકાસ પર NGOનો પ્રભાવ’ અહેવાલમાં પણ ચેતવણી આપવામાં આવી હતી કે કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય દાતાઓના સહયોગથી કાર્યરત બિન-લાભકારી સંગઠનો વિકાસલક્ષી યોજનાઓમાં વિક્ષેપ પેદા કરી રહ્યા છે, જે ભારતીય અર્થતંત્ર માટે ચિંતાજનક બની શકે છે.
આ ઉપરાંત, દક્ષિણ ભારતમાં કુડનકુલમ પરમાણુ વીજ ઉત્પાદન કેન્દ્ર સામે થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન વિરોધ સાથે સંકળાયેલી કેટલીક સંસ્થાઓને અમેરિકા સ્થિત દાતાઓ પાસેથી વિદેશી ભંડોળ મળ્યાના મુદ્દાએ પણ ચર્ચા જગાવી હતી. આ ઘટનાઓ પછી વિદેશી ભંડોળ મેળવનારી સંસ્થાઓ પર સરકારની દેખરેખ વધુ કડક બની હતી. ડિસેમ્બર 2017ના એક અહેવાલ મુજબ 2015-16 દરમિયાન NGOને મળતું વિદેશી ભંડોળ અંદાજે રૂ. 17,773 કરોડ હતું, જે બાદમાં FCRA નોંધણીઓ રદ થતાં ઘટીને લગભગ રૂ. 6,499 કરોડ રહ્યું હતું. સુધારેલા FCRA હેઠળ કેટલીક વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓને વિદેશી યોગદાન સ્વીકારવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે.
તેમાં ચૂંટણી લડતા ઉમેદવારો, સંસદસભ્યો, વિધાનસભ્યો, રાજકીય પક્ષો અને તેમના હોદ્દેદારો, ન્યાયાધીશો, સરકારી કર્મચારીઓ, જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમોના કર્મચારીઓ તેમજ પત્રકારો, પ્રકાશકો અને કાર્ટૂનિસ્ટોનો સમાવેશ થાય છે. બીજી તરફ, વિવિધ ખાનગી ફાઉન્ડેશનો, વિદેશી સરકારી એજન્સીઓ અને વ્યક્તિઓ ભારતમાં સખાવતી કાર્યો માટે NGOને દાન અને પ્રોજેક્ટ સહાય પૂરી પાડતી રહે છે. 24 જુલાઈ, 2018ના રોજ તત્કાલીન કેન્દ્રીય ગૃહ રાજ્યમંત્રી કિરેન રિજિજુએ સંસદમાં જણાવ્યું હતું કે 2011 પછી FCRA હેઠળ લગભગ 19,000 NGOની વિદેશી ભંડોળ મેળવવાની મંજૂરી રદ કરવામાં આવી હતી.
નવી જોગવાઈઓમાં ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓના સંદર્ભમાં ‘ધાર્મિક પરિવર્તન સિવાય’ શબ્દપ્રયોગ સ્પષ્ટ રીતે કરવામાં આવ્યો છે. ધાર્મિક શિક્ષણ, ધાર્મિક અભ્યાસ, ધાર્મિક પરંપરાઓનું જતન અને ધાર્મિક મેળાવડાઓ જેવી પ્રવૃત્તિઓ માટે વિદેશી ભંડોળ મેળવવાની મંજૂરી રહેશે, પરંતુ ધર્મપરિવર્તનના હેતુથી થતી પ્રવૃત્તિઓને સ્પષ્ટપણે મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે રેવ. સ્ટેનિસ્લોસ વિરુદ્ધ મધ્યપ્રદેશ રાજ્ય (1977) કેસમાં પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે બંધારણ ધર્મના પ્રચારનો અધિકાર આપે છે, પરંતુ અન્ય વ્યક્તિને ધર્માંતરિત કરવાનો અધિકાર આપતું નથી. FCRAનો મુખ્ય હેતુ વિદેશી યોગદાનના સ્ત્રોત અને તેના ઉપયોગ પર અસરકારક નિયંત્રણ રાખવાનો છે.
સુધારેલા નિયમો અનુસાર હવે માત્ર નોંધણી પૂરતી રહેશે નહીં, પરંતુ સંસ્થાઓને હેતુઆધારિત અને રાજ્યવિશિષ્ટ નોંધણી પણ કરાવવી પડશે. વાર્ષિક અહેવાલમાં કેટલું વિદેશી દાન મળ્યું, તેનો પ્રોજેક્ટવાર કેટલો ઉપયોગ થયો અને અંતિમ દાતા કોણ છે તેની માહિતી જાહેર કરવી ફરજિયાત રહેશે, ભલે ભંડોળ કોઈ મધ્યસ્થી દ્વારા મળ્યું હોય. સોશિયલ મીડિયા અને સત્તાવાર વેબસાઇટ પર પણ જરૂરી માહિતી જાહેર કરવી કાયદાકીય પાલનનો ભાગ બનશે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ આ જોગવાઈઓનો હેતુ પારદર્શિતા, જવાબદારી અને નાણાકીય શિસ્ત વધારવાનો છે. સુધારેલા નિયમોમાં પ્રથમ વખત માન્ય ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓની સ્પષ્ટ યાદી આપવામાં આવી છે.
પૂજા સ્થળોની જાળવણી, ધાર્મિક શિક્ષણ અને કાયદેસર ધાર્મિક સેવાઓ માટે વિદેશી ભંડોળનો ઉપયોગ કરી શકાશે, જ્યારે ધર્મપરિવર્તન સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓને મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં. આ નિયમ તમામ ધર્મો માટે સમાન રીતે લાગુ પડશે. FCRAની કલમ 12(4) મુજબ રાષ્ટ્રીય હિત અને સામાજિક સંતુલનને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે. સરકારનું કહેવું છે કે આનાથી નિયમોમાં રહેલી અસ્પષ્ટતા દૂર થશે અને દરેક પ્રોજેક્ટનું નિરીક્ષણ વધુ અસરકારક રીતે થઈ શકશે. જોકે કેટલાક માનવાધિકાર સંગઠનો અને વિરોધ પક્ષોએ આ જોગવાઈઓને વધુ કડક ગણાવી છે. સરકારનું માનવું છે કે આનાથી નિષ્ક્રિય અથવા માત્ર નોંધાયેલી સંસ્થાઓને ઓળખવી સરળ બનશે અને વિદેશી ભંડોળથી સર્જાતી સંપત્તિના સંભવિત દુરુપયોગને પણ અટકાવી શકાશે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
