આમ તો દુનિયાભરમાં તાપમાન વધી રહ્યું હોવાની કાગારોળ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ચાલી રહી છે અને હાલ ઉત્તર ગોળાર્ધના ઉનાળામાં વિશ્વના અનેક દેશોમાં સખત તાપમાન પ્રવર્તી રહ્યું છે. પરંતુ ભારતમાં તો આ ઉનાળો ખૂબ જ આકરો પુરવાર થયો છે. ભારતમાં આ વર્ષની સખત ગરમી પાછળ કુદરતી પરિબળો વધુ જવાબદાર છે એમ નિષ્ણાતો કહે છે. ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારત, મધ્ય ભારત અને પાકિસ્તાનના કેટલાક ભાગોમાં હાલમાં જોવા મળી રહેલી ગરમીની પેટર્ન આંશિક રીતે એક સામાન્ય મોસમી પ્રક્રિયા છે અને આંશિક રીતે તીવ્ર બનેલી ગરમીના મોજાઓની સ્થિતિ છે. એપ્રિલ અને મે મહિના દરમિયાન, આ પ્રદેશોમાં ઊંચા સૂર્ય વિકિરણ (સોલાર રેડિયેશન), સૂકા ખંડીય પવનો, જમીનમાં ભેજનું ઓછું પ્રમાણ અને રાજસ્થાન તથા તેની સરહદે આવેલા પાકિસ્તાન પર મોસમી ઓછા દબાણવાળા હીટ ઝોનની રચનાને કારણે કુદરતી રીતે જ અતિશય ગરમીનો અનુભવ થાય છે.
જો કે, આ વર્ષે જે બાબત ચિંતાજનક છે તે ગરમીની તીવ્રતા, તેનો લાંબો સમયગાળો અને તેનો વિશાળ ભૌગોલિક વિસ્તાર છે. રાત્રિના સમયે પણ તાપમાનમાં પૂરતો ઘટાડો થયા વિના લાંબા સમય સુધી તાપમાન અસાધારણ રીતે ઊંચું રહ્યું છે, જે ગંભીર હીટ વેવની સ્થિતિ દર્શાવે છે. ચોમાસા પૂર્વેના વરસાદમાં ઘટાડો, સતત સૂકી હવાની અવરજવર, જમીનની સપાટીનું વ્યાપક પ્રમાણમાં ગરમ થવું અને અર્બન હીટ આઇલેન્ડ ઇફેક્ટ (જે આયોજન વગરના શહેરીકરણ અને બાંધકામનું પરિણામ છે) આ પરિસ્થિતિને વધુ વણસાવી રહ્યા છે.
આબોહવા પરિવર્તન (ક્લાયમેટ ચેન્જ) પણ પૃષ્ઠભૂમિમાં એક એવા પરિબળ તરીકે કામ કરી રહ્યું છે જે આ તણાવને અનેકગણો વધારી દે છે. જો કે ભારતમાં હીટ વેવ કોઈ નવી બાબત નથી, પરંતુ સતત વધી રહેલું બેઝલાઇન તાપમાન આ ગરમીના મોજાઓનું આવર્તન અને ગાળો સ્થિતિની ગંભીરતામાં વધારો કરી રહ્યું છે, જેના કારણે આખા પ્રદેશમાં ઉનાળાની આવી આકરી પરિસ્થિતિઓ હવે વધુ સામાન્ય બની રહી છે. જોઇ શકાય છે કે આ વખતે સખત ઉનાળો ભલે પ્રકૃતિના ચક્રને કારણે હોય, પરંતુ આયોજન વગરનું શહેરીકરણ જેવા માનવ સર્જિત પરિબળો તેને વધુ વણસાવી રહ્યા છે અને આબોહવા પરિવર્તન તેને વધુ તીવ્ર બનાવવામાં ફાળો આપી રહ્યું છે.
વૈશ્વિક સ્તરે, બે પરિબળો મુખ્ય છે. પ્રથમ, વિષુવવૃત્તીય પ્રશાંત મહાસાગરમાં અલ નીનો (El Nio)ની સ્થિતિ આકાર લઈ રહી છે, જે મે અને જુલાઈ વચ્ચે શરૂ થવાની ધારણા છે. આ એક એવી આબોહવાકીય ઘટના છે જે પૂર્વીય પ્રશાંત મહાસાગરમાં સમુદ્રના તાપમાનમાં ફેરફાર અને તેની ઉપરના વાતાવરણમાં થતી વધ-ઘટ દ્વારા ઓળખાય છે. આ શરૂઆતના તબક્કામાં પણ, ઉપખંડ પર ભેજનું પ્રમાણ ઘટવાના અને ચોમાસા પહેલાં ગરમીનો પ્રકોપ તીવ્ર બનવાના સંકેતો દેખાઈ રહ્યા છે. ભારતીય હવામાન વિભાગે અગાઉથી જ ૨૦૨૬ ના દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાને લાંબા ગાળાની સરેરાશના ૯૨% (સામાન્ય કરતાં ઓછું) રહેવાનું અનુમાન લગાવ્યું છે, જેમાં અલ નીનો એક મુખ્ય જવાબદાર પરિબળ છે.
બીજું, માનવસર્જિત ગ્લોબલ વોર્મિંગ લાંબા ગાળે પાયાના તાપમાનમાં સતત વધારો કરી રહ્યું છે. ભારતમાં ગરમીના મોજાઓનું આવર્તન ૧૯૬૧ થી સતત વધી રહ્યું છે, અને જો ગરમી વધવાનો આ જ સિલસિલો ચાલુ રહેશે તો હીટ વેવના દિવસોમાં વધુ ૧૨ થી ૧૮ દિવસનો વધારો થવાના સંકેતો છે. સ્થાનિક પરિબળો નક્કી કરે છે કે આ ગરમી કેવી રીતે અનુભવાય છે. નબળા વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ, લાંબા સમય સુધી ખેંચાતો સૂકો સમયગાળો અને વાદળોની ઓછી હાજરી પરિસ્થિતિને નોંધપાત્ર રીતે વધુ ગંભીર બનાવે છે.
શહેરી વિસ્તારોમાં, ગીચ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, વાહનો, એર-કંડિશનિંગ અને ઉદ્યોગોને કારણે સર્જાતી ‘અર્બન હીટ આઈલેન્ડ’ની અસર શહેરોને પ્રમાણમાં વધુ ગરમ બનાવે છે. જ્યારે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં જંગલોની આગ, બાયોમાસનું સળગવું અને ખુલ્લી વેરાન જમીન સપાટીની ગરમી તાપમાનમાં વધારો કરે છે. આપણે જે ગરમીનો અનુભવ કરીએ છીએ તે ક્યારેય કોઈ એક પરિબળને કારણે હોતી નથી, અને સ્થાનિક હીટ સ્ટ્રેસને માપવા માટે હંમેશા જમીન પર આધારિત અવલોકનો જ સૌથી વધુ વિશ્વસનીય સ્ત્રોત રહે છે. તાપમાનના પ્રત્યક્ષ આંકડાઓથી ઘણો આગળ વધીને, ગરમી મનુષ્યો, પ્રાણીઓ અને જીવસૃષ્ટિ પર સીધી અસર કરે છે, જો કે મનુષ્યો પર થતી અસરો અવારનવાર સૌથી વધુ દેખાઈ આવે છે.
સૌથી તાત્કાલિક અસર બહાર કામ કરતા મજૂરોની ઉત્પાદકતામાં ઘટાડા તરીકે જોવા મળે છે. દૈનિક વેતન મેળવતા મજૂરો, બાંધકામ ક્ષેત્રના શ્રમિકો, શેરી ફેરિયાઓ અને ગીગ વર્કર્સ ગરમીના સંપર્કમાં આવવાથી બચી શકતા નથી કારણ કે તેમની આજીવિકા સતત શારીરિક હાજરી પર નિર્ભર છે. આર્થિક મજબૂરીઓ સાવચેતીની સલાહ કરતાં વધુ હાવી થઈ જાય છે, જે આ બાબતને આબોહવાકીય નબળાઈની સાથે સાથે એક સામાજિક નબળાઈ પણ બનાવે છે. સખત ગરમી અને તેની માનવ જીવન તથા અન્ય જીવસૃષ્ટિ પરની અસરોને રાજકીય અને પ્રજાકીય ઇચ્છા શક્તિ સાથે યોગ્ય રીતે હાથ ધરવામાં આવે તે જરૂરી છે.
