ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચે ગંગાના પાણીની વહેંચણીને લઈને થયેલી ફરક્કા જળ સંધિ ફરી ચર્ચામાં આવી છે. 12 ડિસેમ્બર 1996ના રોજ થયેલી આ સંધિની મુદત ડિસેમ્બર 2026માં પૂરી થવાની છે. હવે સંધિનું નવીનીકરણ કરવું કે તેમાં ફેરફાર સાથે આગળ વધવું તે મુદ્દે ચર્ચા તેજ બની છે. ભારત માટે આ નિર્ણય માત્ર બાંગ્લાદેશ સાથેના સંબંધો પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ ગંગા બેસિન સાથે જોડાયેલા ભારતીય રાજ્યોની પાણીની જરૂરિયાતો અને પૂર જેવી સમસ્યાઓ સાથે પણ સીધી રીતે જોડાયેલો છે.
ફરક્કા સંધિ હેઠળ ગંગાના પાણીનું વિતરણ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. ખાસ કરીને દર વર્ષે 1 જાન્યુઆરીથી 31 મે દરમિયાન ગંગાના પાણીના વહેંચાણ અંગે બંને દેશો વચ્ચે વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. સંધિનો હેતુ બંને દેશોની પાણીની જરૂરિયાતો વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો રહ્યો છે. જોકે હવે સંધિની મુદત પૂરી થવાની હોવાથી તેના ભવિષ્ય અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
આ મુદ્દે બિહાર તરફથી ખાસ કરીને વાંધા ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા છે. બિહાર સરકાર અને જનતા દળ (યુનાઇટેડ) સાથે જોડાયેલા નેતાઓનો દાવો છે કે ફરક્કા બેરેજની રચના અને ગંગા નદીમાં મોટા પ્રમાણમાં જમા થતી માટી એટલે કે સિલ્ટને કારણે બિહારની પૂર સમસ્યા વધુ ગંભીર બની રહી છે. તેમના મતે ગંગા નદીના તળમાં સિલ્ટ જમા થવાથી નદીની પાણી વહન કરવાની ક્ષમતા પર અસર પડે છે અને ચોમાસા દરમિયાન પાણી ઝડપથી ફેલાવાનું જોખમ વધે છે.
બિહાર દેશના એવા રાજ્યોમાં સામેલ છે જ્યાં દર વર્ષે ચોમાસા દરમિયાન અનેક વિસ્તારોમાં પૂરનું જોખમ રહે છે. ગંગા અને તેની સાથે જોડાયેલી નદીઓમાં પાણીનું પ્રમાણ વધતા અનેક વિસ્તારોમાં મુશ્કેલી ઊભી થાય છે. બિહાર તરફથી લાંબા સમયથી નદીમાં જમા થતી માટી અને તેના વ્યવસ્થાપનનો મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવે છે. રાજ્યના નેતાઓનું કહેવું છે કે પાણીની વહેંચણી અંગે કોઈ પણ નિર્ણય લેતા પહેલાં બિહાર સહિત ગંગા બેસિનના તમામ રાજ્યોની જરૂરિયાતોનો અભ્યાસ થવો જોઈએ.
જનતા દળ (યુનાઇટેડ)ના નેતાઓએ આ મુદ્દો સંસદમાં પણ ઉઠાવ્યો છે. તેમની માંગ છે કે ફરક્કા સંધિના નવીનીકરણ પહેલાં ગંગા બેસિન સાથે જોડાયેલા રાજ્યોની લાંબા ગાળાની પાણીની જરૂરિયાતોનો અભ્યાસ કરવામાં આવે. ખાસ કરીને વર્ષ 2050 સુધીની પાણીની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને કોઈ નીતિ બનાવવાની માંગ કરવામાં આવી રહી છે.
બિહારના નેતાઓનો એક મુખ્ય તર્ક એ પણ છે કે રાજ્યને માત્ર ચોમાસામાં પૂરનો સામનો કરવો પડતો નથી, પરંતુ ઉનાળામાં પાણીની ઉપલબ્ધતા ઘટવાથી અલગ પ્રકારની સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે. તેથી તેમના મતે ગંગાના પાણીના સંચાલન માટે માત્ર ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેની જરૂરિયાતોને જોવાને બદલે ગંગા બેસિનના ભારતીય રાજ્યોની સ્થિતિને પણ મહત્વ આપવું જરૂરી છે.
આ મુદ્દે જદયુના રાષ્ટ્રીય કાર્યકારી અધ્યક્ષ સંજય ઝા અને પ્રવક્તા રાજીવ રંજન પ્રસાદે પણ બિહારની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે પૂર્વ મુખ્ય પ્રધાન નીતિશ કુમાર લાંબા સમયથી ગંગાની અવિરલતા અને નદીમાં જમા થતી માટીના વ્યવસ્થાપનનો મુદ્દો ઉઠાવતા આવ્યા છે. બિહાર તરફથી એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે રાજ્યની પૂર સમસ્યાને ધ્યાનમાં લીધા વિના પાણી સંબંધિત કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય કરાર અંગે નિર્ણય ન લેવો જોઈએ.
ભારત સરકાર તરફથી પણ બિહારની ચિંતાઓને ધ્યાનમાં લેવાની વાત કરવામાં આવી છે. અગાઉ વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે સંસદમાં કહ્યું હતું કે સરકાર બિહારની સુરક્ષા અને રાજ્યની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય નિર્ણય લેશે. આથી ફરક્કા સંધિના ભવિષ્ય અંગે ચર્ચામાં હવે બિહારની જરૂરિયાત પણ મહત્વનો મુદ્દો બની છે.
ફરક્કા જળ સંધિ માત્ર પાણી વહેંચણીનો કરાર નથી. તે ભારત અને બાંગ્લાદેશ વચ્ચેના સંબંધો સાથે પણ જોડાયેલી છે. બંને દેશો વચ્ચે ગંગાના પાણીના ઉપયોગ અને વહેંચણીને લઈને લાંબા સમયથી ચર્ચા થતી રહી છે. 1996માં થયેલી સંધિ બાદ બંને દેશો વચ્ચે પાણી વહેંચણી માટે એક વ્યવસ્થા ઊભી થઈ હતી. હવે લગભગ ત્રણ દાયકા બાદ તેની મુદત પૂરી થવાની હોવાથી બદલાયેલી પરિસ્થિતિમાં નવી સમજૂતીની જરૂરિયાત અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે.
ભારત માટે પડકાર એ છે કે એક તરફ બાંગ્લાદેશ સાથે પાણી વહેંચણીના કરારને લઈને દ્વિપક્ષીય સંબંધોને ધ્યાનમાં રાખવાના છે, તો બીજી તરફ પોતાના રાજ્યોની પાણીની જરૂરિયાતો અને પૂર જેવી સમસ્યાઓને પણ ધ્યાનમાં લેવાની છે. ગંગા બેસિનમાં વસ્તી, ખેતી, ઉદ્યોગ અને પીવાના પાણીની જરૂરિયાત સતત વધી રહી છે. આવી સ્થિતિમાં આગામી દાયકાઓ માટે પાણીનું યોગ્ય આયોજન કરવું મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
બાંગ્લાદેશ માટે પણ ગંગાનું પાણી ખૂબ મહત્વનું છે. ગંગા અને તેની સાથે જોડાયેલી નદીઓ દેશના અનેક વિસ્તારોની ખેતી અને પાણીની વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલી છે. તેથી ફરક્કા સંધિમાં કોઈપણ ફેરફારની અસર બંને દેશોમાં થઈ શકે છે. આ કારણસર સંધિના નવીનીકરણ અંગેનો નિર્ણય માત્ર એક દેશની આંતરિક જરૂરિયાતોના આધારે નહીં, પરંતુ બંને દેશોની જરૂરિયાતો અને ઉપલબ્ધ પાણીના આંકડાઓને ધ્યાનમાં રાખીને લેવો પડશે.
આગામી સમયમાં ભારત સામે મુખ્ય સવાલ એ રહેશે કે 1996ની વ્યવસ્થાને યથાવત રાખવી, તેમાં ફેરફાર કરવો કે નવી પરિસ્થિતિ પ્રમાણે નવી વ્યવસ્થા બનાવવી. આ સાથે ગંગામાં સિલ્ટ જમા થવાની સમસ્યા, બિહારની પૂર સમસ્યા, પાણીની વધતી માંગ અને બાંગ્લાદેશની જરૂરિયાતો જેવા મુદ્દાઓ પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહેશે.
ડિસેમ્બર 2026માં ફરક્કા જળ સંધિની મુદત પૂરી થવાની હોવાથી આગામી મહિનાઓમાં આ મુદ્દે ચર્ચા વધુ તેજ થવાની શક્યતા છે. ભારત માટે આ નિર્ણયમાં રાજ્યોની પાણીની જરૂરિયાતો, નદી વ્યવસ્થાપન, પૂર નિયંત્રણ અને બાંગ્લાદેશ સાથેના દ્વિપક્ષીય સંબંધો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું મહત્વપૂર્ણ રહેશે. બિહાર તરફથી ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નોને કારણે હવે આ સંધિ માત્ર બે દેશો વચ્ચેના પાણી વહેંચણીના મુદ્દા તરીકે નહીં, પરંતુ ભારતના ગંગા બેસિનના લાંબા ગાળાના જળ વ્યવસ્થાપન સાથે જોડાયેલા મહત્વના વિષય તરીકે પણ જોવામાં આવી રહી છે.
