પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંકટ અને હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં ઊભી થયેલી મુશ્કેલીઓ વચ્ચે ભારતે એલપીજી સપ્લાયને લઈને મોટું પગલું ભર્યું છે. ભારત હવે રસોઈ ગેસ માટે મધ્યપૂર્વના દેશો પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને નવા સપ્લાય સ્ત્રોત તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. ઈન્ડિયન ઓઈલે અલ્જેરિયાની સરકારી ઊર્જા કંપની સોનાત્રાચ સાથે 2027 માટે એલપીજી આયાતનો કરાર નક્કી કર્યો છે. આ વ્યવસ્થા હેઠળ દર મહિને 45,000થી 55,000 મેટ્રિક ટન એલપીજી ભારત પહોંચાડવામાં આવશે. આ પગલું ભારત માટે એટલા માટે મહત્વનું છે કારણ કે દેશમાં ઘરેલુ એલપીજીની જરૂરિયાતનો લગભગ 60% હિસ્સો આયાતથી પૂરો થાય છે. અત્યાર સુધી આ આયાતનો મોટો ભાગ કતાર, સાઉદી અરેબિયા, સંયુક્ત આરબ અમીરાત અને કુવૈત જેવા મધ્યપૂર્વના દેશોમાંથી આવતો હતો. હોર્મુઝ જળમાર્ગમાં વિક્ષેપ સર્જાતા આ સપ્લાય ચેઇન સામે જોખમ વધ્યું છે.
અલ્જેરિયાથી દર મહિને આવશે મોટો જથ્થો
નવી વ્યવસ્થા હેઠળ ઈન્ડિયન ઓઈલ દર મહિને એક મોટું ગેસ વાહક જહાજ મંગાવશે. તેમાં લગભગ 45,000થી 55,000 મેટ્રિક ટન એલપીજી હશે. આ એલપીજીમાં મુખ્યત્વે પ્રોપેન અને બ્યુટેનનું મિશ્રણ હશે. 2027ના સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન દર મહિને આવા જથ્થાની સપ્લાય કરવાનું આયોજન છે. જો મહત્તમ 55,000 ટનનો જથ્થો દર મહિને આવે તો એક વર્ષમાં લગભગ 6.6 લાખ ટન એલપીજી અલ્જેરિયાથી મળી શકે છે.
હોર્મુઝ સંકટે બદલ્યો ભારતનો સપ્લાય પ્લાન
ભારત માટે આ નિર્ણયનું સૌથી મોટું કારણ પશ્ચિમ એશિયાની વર્તમાન કટોકટી છે. હોર્મુઝ જળમાર્ગ વૈશ્વિક તેલ અને ગેસ વેપાર માટે અત્યંત મહત્વનો માર્ગ છે. ગલ્ફ દેશોમાંથી ભારત આવતો એલપીજીનો મોટો જથ્થો પણ આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. સંઘર્ષને કારણે હોર્મુઝ માર્ગ પર પરિવહન મુશ્કેલ બનતા ભારતે વૈકલ્પિક સપ્લાય શોધવાનું શરૂ કર્યું છે. પરિણામે અમેરિકા અને હવે અલ્જેરિયા જેવા દેશોમાંથી એલપીજીની ખરીદી વધારવામાં આવી રહી છે.
મધ્યપૂર્વની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ
ભારત લાંબા સમયથી રસોઈ ગેસ માટે મધ્યપૂર્વના સપ્લાયરો પર ઘણું નિર્ભર રહ્યું છે. પરંતુ વર્તમાન સંકટે બતાવી દીધું છે કે કોઈ એક વિસ્તાર પર વધારે નિર્ભરતા સપ્લાયમાં અચાનક મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. આથી ભારત હવે એલપીજીની ખરીદી માટે અલગ-અલગ દેશો અને વિસ્તારોને જોડીને સપ્લાય નેટવર્ક વધુ મજબૂત બનાવવા માગે છે. ઈન્ડિયન ઓઈલનો અલ્જેરિયા સાથેનો કરાર પણ આ જ વ્યૂહરચનાનો ભાગ છે.
અલ્જેરિયા પહેલાંથી જ ભારતને ગેસ આપવાનું શરૂ કરી ચૂક્યું
આ માત્ર ભવિષ્યની યોજના નથી. વેપારના આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતે જૂન 2026થી અલ્જેરિયાથી એલપીજીની આયાત શરૂ કરી દીધી હતી. ઓગસ્ટમાં ભારતને અલ્જેરિયાથી આશરે 1,10,000 ટન એલપીજી મળવાની અપેક્ષા હતી. એટલે ભારતે સંકટ વચ્ચે જ વૈકલ્પિક સપ્લાયની દિશામાં પગલાં ભરવાનું શરૂ કરી દીધું હતું.
અમેરિકાથી પણ વધી રહી છે એલપીજી ખરીદી
અલ્જેરિયા ઉપરાંત ભારતે અમેરિકાથી પણ એલપીજીની ખરીદીમાં મોટો વધારો કર્યો છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ ઓગસ્ટમાં ભારતે અમેરિકાથી લગભગ 0.62 મિલિયન ટન એલપીજી આયાત કર્યું હતું, જ્યારે જુલાઈમાં આ જથ્થો 0.89 મિલિયન ટન હતો. જુલાઈ અને ઓગસ્ટમાં અમેરિકાથી મળેલો જથ્થો ભારતની કુલ એલપીજી આયાતમાં મોટો હિસ્સો ધરાવતો હતો. બીજી તરફ યુએઈમાંથી ઓગસ્ટની આયાત ઘટીને લગભગ 1,40,000 ટન રહી હતી અને કતારથી લગભગ 60,000 ટન એલપીજી આવ્યું હતું. સાઉદી અરેબિયાથી જુલાઈ અને ઓગસ્ટ બંને મહિનામાં ભારતને એલપીજી મળ્યું નહોતું.
ભારત માટે આ ફેરફાર કેટલો મહત્વનો?
રસોઈ ગેસની સપ્લાયમાં વિક્ષેપ થાય તો તેની સીધી અસર સામાન્ય પરિવારો પર પડી શકે છે. તેથી સરકાર અને સરકારી તેલ કંપનીઓ માટે સતત અને સુરક્ષિત સપ્લાય જાળવવો ખૂબ મહત્વનો છે. વૈકલ્પિક દેશોમાંથી આયાત વધારવાથી કોઈ એક સપ્લાયર અથવા એક જ શિપિંગ રૂટ પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકાય છે. સાથે જ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવમાં અચાનક ઉછાળો આવે ત્યારે ભારતને ખરીદીના વધુ વિકલ્પ મળી શકે છે.
એલપીજીની આયાતમાં ભારતની સ્થિતિ
ભારત વિશ્વના મોટા એલપીજી વપરાશકાર દેશોમાં સામેલ છે. દેશમાં ઘરેલુ એલપીજીની માંગનો મોટો હિસ્સો સ્થાનિક ઉત્પાદનથી પૂરો થતો નથી, તેથી આયાત મહત્વની બની રહે છે. ન્યૂ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ જાન્યુઆરીથી જૂન 2026 દરમિયાન ભારતનો એલપીજી વપરાશ લગભગ 14.7 મિલિયન ટન રહ્યો હતો, જે એક વર્ષ અગાઉની સરખામણીમાં લગભગ 8% ઓછો હતો. આ સમયગાળા દરમિયાન એલપીજીની આયાત લગભગ 28% ઘટીને 7.5 મિલિયન ટન થઈ હતી. આ ઘટાડા પાછળ પશ્ચિમ એશિયાની સપ્લાય સમસ્યાઓ ઉપરાંત એલપીજીના ઉપયોગ અને ઉપલબ્ધતામાં થયેલા ફેરફારો પણ જવાબદાર રહ્યા છે.
અલ્જેરિયા કેમ બન્યું મહત્વનું?
અલ્જેરિયા ઉત્તર આફ્રિકાનો મોટો ઊર્જા ઉત્પાદક દેશ છે અને તેની સરકારી કંપની સોનાત્રાચ પાસે તેલ અને ગેસ ક્ષેત્રમાં મોટું ઉત્પાદન તથા નિકાસ નેટવર્ક છે. વર્તમાન પશ્ચિમ એશિયા સંકટને કારણે અલ્જેરિયા માટે એશિયાઈ બજારોમાં એલપીજી સપ્લાય વધારવાની તક ઊભી થઈ છે. ભારત માટે પણ આ સપ્લાયર ભૌગોલિક રીતે ગલ્ફ વિસ્તારથી અલગ હોવાથી સપ્લાયમાં વૈવિધ્ય લાવવાનું મહત્વનું સાધન બની શકે છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ બતાવે છે કે પશ્ચિમ એશિયાની કટોકટી માત્ર ક્રૂડ ઓઈલ સુધી મર્યાદિત રહી નથી. તેની અસર રસોઈ ગેસની સપ્લાય ચેઇન પર પણ પડી છે. ભારત હવે અલ્જેરિયા અને અમેરિકા જેવા વિકલ્પો તરફ વળીને એલપીજીનો પુરવઠો સુરક્ષિત કરવાની સાથે મધ્યપૂર્વ પરની લાંબા સમયની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.
