ભગવાન બુદ્ધે જ્ઞાનપ્રાપ્તિ પછી પ્રથમ ધર્મોપદેશ આપેલું પવિત્ર સ્થળ સારનાથને આખરે 28 વર્ષના લાંબા પ્રયાસો બાદ યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ લિસ્ટમાં સ્થાન મળ્યું છે. આ નિર્ણય સાથે ભારતના યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સ્થળોની સંખ્યા વધીને 45 થઈ ગઈ છે. દક્ષિણ કોરિયાના બુસાન શહેરમાં યોજાયેલી યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીની 48મી બેઠકમાં આ ઐતિહાસિક નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ માન્યતા પછી સારનાથની વૈશ્વિક ઓળખ વધુ મજબૂત બનશે અને ઉત્તર પ્રદેશમાં ધાર્મિક તેમજ સાંસ્કૃતિક પર્યટનને નવી દિશા મળશે.
સારનાથ ઉત્તર પ્રદેશના વારાણસીથી અંદાજે 10 કિલોમીટર દૂર આવેલું છે અને બૌદ્ધ ધર્મના ચાર સૌથી પવિત્ર તીર્થોમાં તેનું વિશેષ સ્થાન છે. માન્યતા મુજબ ભગવાન બુદ્ધે બોધગયામાં જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યા બાદ અહીં પોતાના પાંચ શિષ્યોને પ્રથમ ઉપદેશ આપ્યો હતો, જેને “ધર્મચક્ર પ્રવર્તન” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અહીં આવેલું ધમેખ સ્તૂપ, અશોક સ્તંભના અવશેષો, મૂળગંધ કૂટી વિહાર અને પુરાતત્ત્વ સંગ્રહાલય વિશ્વભરના બૌદ્ધ અનુયાયીઓ માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.
મુખ્ય મુદ્દાઓ
- સારનાથને 28 વર્ષ બાદ યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ લિસ્ટમાં સ્થાન મળ્યું.
- ભારતના વર્લ્ડ હેરિટેજ સ્થળોની સંખ્યા હવે 45 થઈ.
- 1998થી સારનાથ યુનેસ્કોની ટેન્ટેટિવ લિસ્ટમાં સામેલ હતું.
- ICOMOSએ નિરીક્ષણ બાદ સારનાથને સામેલ કરવાની ભલામણ કરી હતી.
- બુસાનમાં યોજાયેલી 48મી બેઠકમાં અંતિમ મંજૂરી આપવામાં આવી.
- આ નિર્ણયથી ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પર્યટનને મોટો ફાયદો થવાની આશા.
સારનાથને વર્લ્ડ હેરિટેજનો દરજ્જો અપાવવા માટેનો પ્રયાસ વર્ષ 1998થી શરૂ થયો હતો, જ્યારે તેને યુનેસ્કોની ટેન્ટેટિવ લિસ્ટમાં સ્થાન મળ્યું હતું. જોકે, ટેક્નિકલ પ્રક્રિયા, જરૂરી દસ્તાવેજો અને સંરક્ષણ સંબંધિત માપદંડો પૂર્ણ કરવામાં વિલંબ થતા અંતિમ મંજૂરી મળી શકી નહોતી. વર્ષ 2024ના અંતથી સમગ્ર પ્રક્રિયા ફરી શરૂ કરવામાં આવી અને તમામ જરૂરી દસ્તાવેજો તથા સંરક્ષણ યોજના તૈયાર કરીને યુનેસ્કોને સોંપવામાં આવી.
આ પ્રક્રિયાના ભાગરૂપે ઓક્ટોબર 2025માં ઇન્ટરનેશનલ કાઉન્સિલ ઓન મોન્યુમેન્ટ્સ એન્ડ સાઇટ્સ (ICOMOS)ના નિષ્ણાતોએ સારનાથની 3 દિવસ સુધી વિગતવાર મુલાકાત લીધી હતી. આ દરમિયાન ભારત સરકારના સંસ્કૃતિ મંત્રાલય, ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) અને ઉત્તર પ્રદેશ સરકારના અધિકારીઓએ સ્થળની ઐતિહાસિક, સાંસ્કૃતિક અને સંરક્ષણ સંબંધિત માહિતી રજૂ કરી હતી. ત્યારબાદ જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી દરમિયાન ICOMOSએ પોતાની મૂલ્યાંકન રિપોર્ટમાં સારનાથને વર્લ્ડ હેરિટેજ લિસ્ટમાં સામેલ કરવાની સત્તાવાર ભલામણ કરી હતી.
આ ભલામણ બાદ યુનેસ્કોની સંબંધિત કાઉન્સિલે સમગ્ર પ્રસ્તાવની સમીક્ષા કરી અને અંતિમ રિપોર્ટ વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટીને મોકલ્યો. ત્યારબાદ 22થી 25 જુલાઈ દરમિયાન બુસાનમાં યોજાયેલી 48મી બેઠકમાં સભ્ય દેશોએ તમામ પાસાઓ પર ચર્ચા કર્યા બાદ 24 જુલાઈએ સારનાથને વર્લ્ડ હેરિટેજ લિસ્ટમાં સામેલ કરવાની મંજૂરી આપી. ભારત માટે આ સિદ્ધિ માત્ર સાંસ્કૃતિક ગૌરવનો વિષય નથી, પરંતુ વિશ્વભરમાં બૌદ્ધ પર્યટનને પ્રોત્સાહન આપતી મોટી ઉપલબ્ધિ પણ માનવામાં આવે છે.
પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ આ સિદ્ધિ પર ખુશી વ્યક્ત કરતાં સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X પર લખ્યું કે, “આ દરેક ભારતીય માટે ગર્વની ક્ષણ છે. ઉત્તર પ્રદેશના સારનાથને યુનેસ્કોની વર્લ્ડ હેરિટેજ લિસ્ટમાં સ્થાન મળવાથી આનંદ થયો છે. ભગવાન બુદ્ધનો જ્ઞાન, કરુણા અને સદભાવનો સંદેશ આજે પણ સમગ્ર વિશ્વને પ્રેરણા આપે છે.”
ભારત પાસે પહેલેથી જ તાજમહલ, કૂતુબ મિનાર, અજંતા-એલોરા ગુફાઓ, કાઝીરંગા નેશનલ પાર્ક, હમ્પી, રાણી કી વાવ અને ધોળાવીરા જેવા અનેક વર્લ્ડ હેરિટેજ સ્થળો છે. હવે સારનાથના સમાવેશથી ભારતની સમૃદ્ધ આધ્યાત્મિક અને ઐતિહાસિક ધરોહરને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ મજબૂત ઓળખ મળી છે.
