દુનિયાનું પહેલું અમેરિકન સ્પેસ સ્ટેશન કેવી રીતે બન્યું ઇતિહાસ અને પછી તૂટી પડ્યું પૃથ્વી પર?
11 જુલાઈ 1979નો દિવસ અવકાશ વિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં એક અનોખા અને યાદગાર દિવસ તરીકે નોંધાયેલો છે. આ જ દિવસે અમેરિકાની અંતરિક્ષ સંસ્થા નાસા (NASA) દ્વારા અવકાશમાં મોકલાયેલું પ્રથમ અમેરિકન સ્પેસ સ્ટેશન સ્કાઈલેબ (Skylab) પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રવેશતાં તૂટી પડ્યું હતું. સ્કાઈલેબનો મોટાભાગનો ભાગ વાતાવરણમાં જ બળી ગયો હતો, પરંતુ તેના અનેક ટુકડા હિંદ મહાસાગર અને પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયાના વિસ્તારોમાં પડ્યા હતા. સદનસીબે આ ઘટનામાં કોઈ જાનહાનિ થઈ નહોતી, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં ભારે ચિંતા અને ઉત્સુકતા જોવા મળી હતી.
સ્કાઈલેબ અમેરિકાનું પ્રથમ સ્પેસ સ્ટેશન હતું, જેને 14 મે 1973ના રોજ શક્તિશાળી સેટર્ન-V રૉકેટ દ્વારા પૃથ્વીની ભ્રમણ કક્ષામાં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. તેનો મુખ્ય હેતુ વૈજ્ઞાનિકોને લાંબા સમય સુધી અવકાશમાં રહેવાની ક્ષમતા વિશે અભ્યાસ કરવાનો, સૂર્યનું નિરીક્ષણ કરવાનો અને પૃથ્વી અંગે વિવિધ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો કરવાનો હતો. આ પ્રોજેક્ટ એપોલો મિશન બાદ અમેરિકાના અવકાશ કાર્યક્રમનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પગલું માનવામાં આવ્યો હતો.સ્કાઈલેબ લગભગ 82 ફૂટ લાંબું અને અંદાજે 77 ટનથી વધુ વજન ધરાવતું વિશાળ અવકાશ મથક હતું. તેમાં અવકાશયાત્રીઓ માટે રહેવાની સુવિધા, વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળાઓ, સૂર્યના અભ્યાસ માટે વિશેષ ટેલિસ્કોપ અને પૃથ્વીનું અવલોકન કરવા માટે અદ્યતન સાધનો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા હતા. તે સમય માટે આ ટેક્નોલોજી અત્યંત આધુનિક માનવામાં આવતી હતી.
સ્કાઈલેબમાં કુલ ત્રણ માનવ મિશન મોકલવામાં આવ્યા હતા. કુલ નવ અવકાશયાત્રીઓએ તેમાં રહીને લગભગ 171 દિવસ સુધી વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો કર્યા હતા.દરમિયાન સૂર્યની પ્રવૃત્તિ, માનવ શરીર પર અવકાશની અસર, પૃથ્વીના હવામાન અને અન્ય અનેક વિષયો પર સૈંકડો પ્રયોગો કરવામાં આવ્યા હતા. આ મિશનોએ ભવિષ્યના સ્પેસ સ્ટેશન કાર્યક્રમો માટે મજબૂત પાયો તૈયાર કર્યો હતો.જોકે સ્કાઈલેબનું જીવન લાંબું રહ્યું નહીં. શરૂઆતમાં નાસાની યોજના હતી કે ભવિષ્યમાં સ્પેસ શટલ કાર્યક્રમ શરૂ થયા બાદ સ્કાઈલેબ સુધી ફરી પહોંચીને તેની કક્ષામાં સુધારો કરવામાં આવશે અને તેનું આયુષ્ય વધારવામાં આવશે. પરંતુ સ્પેસ શટલ કાર્યક્રમમાં વિલંબ થતાં આ યોજના સફળ બની શકી નહીં. બીજી તરફ સૂર્યની વધેલી સક્રિયતાના કારણે પૃથ્વીના ઉપરના વાતાવરણમાં ઘર્ષણ વધી ગયું, જેના કારણે સ્કાઈલેબની ભ્રમણકક્ષા ધીમે-ધીમે ઘટતી ગઈ.
1979ની શરૂઆત સુધી વૈજ્ઞાનિકોને સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે હવે સ્કાઈલેબને અવકાશમાં વધુ સમય સુધી રાખવું શક્ય નહીં બને. તે ક્યારે અને ક્યાં પડશે તે અંગે વિશ્વભરમાં ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ હતી. અનેક દેશોમાં લોકોમાં ચિંતા ફેલાઈ હતી કે જો તેનો કાટમાળ કોઈ વસતી વિસ્તારમાં પડશે તો મોટું નુકસાન થઈ શકે છે. મીડિયા દ્વારા પણ આ ઘટનાનું સતત પ્રસારણ કરવામાં આવતું હતું.11 જુલાઈ 1979ના રોજ નાસાએ સ્કાઈલેબના અંતિમ અવતરણને શક્ય તેટલું સુરક્ષિત બનાવવા માટે તેની દિશા નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. હેતુ એ હતો કે મોટાભાગનો કાટમાળ હિંદ મહાસાગરમાં પડે. જોકે નિયંત્રિત અવતરણ છતાં સ્કાઈલેબના અનેક ટુકડા પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયાના વિરળ વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારોમાં પણ પડ્યા હતા. સદભાગ્યે કોઈ વ્યક્તિને ઈજા પહોંચી નહોતી અને કોઈ જાનહાનિ થઈ નહોતી.
સ્કાઈલેબના પતન બાદ ઓસ્ટ્રેલિયાના એસ્પેરન્સ વિસ્તારમાં લોકો આકાશમાં તેજસ્વી અગ્નિગોળા જેવી રેખાઓ અને જોરદાર ધડાકાના અવાજો સાંભળ્યા હતા. ઘણા લોકોએ પછી તેના ધાતુના ટુકડાઓ પણ શોધી કાઢ્યા હતા.આ ઘટના વિશ્વભરમાં સમાચાર બની હતી, હજારો લોકો માત્ર સ્કાઈલેબનો કાટમાળ જોવા માટે પણ ત્યાં પહોંચ્યા હતા.સ્કાઈલેબનું પતન માત્ર એક અકસ્માત નહોતું,પરંતુ અવકાશ મિશનો માટે મહત્વપૂર્ણ પાઠ શીખવ્યા. ત્યારબાદ નાસાસહિત અવકાશ એજન્સીઓએ મોટા ઉપગ્રહો અને સ્પેસ સ્ટેશનોને સુરક્ષિત રીતે પૃથ્વી પર ઉતારવા નિયંત્રિત રીતે સમુદ્રમાં ડૂબાડવાની વધુ સચોટ પદ્ધતિઓ વિકસાવી. આ અનુભવ આજે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન (ISS) સહિત ભવિષ્યના અવકાશ મથકો માટે પણ ઉપયોગી સાબિત થયો છે.
સ્કાઈલેબના વૈજ્ઞાનિક યોગદાનને આજે પણ ખૂબ મહત્વ આપવામાં આવે છે. તેમાં થયેલા પ્રયોગોએ લાંબા ગાળાના માનવ અવકાશ મિશનો અંગે મહત્વપૂર્ણ માહિતી આપી હતી. સૂર્યના અભ્યાસથી લઈને માનવ શરીર પર સૂક્ષ્મ ગુરુત્વાકર્ષણની અસર સુધીના અનેક સંશોધનોએ ભવિષ્યના મિશનોને નવી દિશા આપી હતી. સ્કાઈલેબ પછી અમેરિકા અને અન્ય દેશોએ વધુ અદ્યતન સ્પેસ સ્ટેશન વિકસાવ્યા. સોવિયેત સંઘના સલ્યુટ, ત્યારબાદ મીર અને આજે કાર્યરત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન (ISS) સુધીની સફરમાં સ્કાઈલેબનું યોગદાન અત્યંત મહત્વનું રહ્યું છે. તે માનવજાતના અવકાશ સંશોધનના વિકાસમાં એક ઐતિહાસિક સોપાન માનવામાં આવે છે.
સ્કાઈલેબના પતન સમયે વિશ્વમાં અનેક અફવાઓ પણ ફેલાઈ હતી. કેટલાક લોકો હેલ્મેટ પહેરીને બહાર નીકળતા હતા તો કેટલાકે વીમા પણ કરાવ્યા હતા.અખબારોમાં રોજ નવા અંદાજો છપાતા હતા કે સ્કાઈલેબ કયા દેશમાં પડશે. અંતે જ્યારે તે ઓસ્ટ્રેલિયા અને હિંદ મહાસાગર વિસ્તારમાં તૂટી પડ્યું અને કોઈ જાનહાનિ ન થઈ, ત્યારે વિશ્વભરમાં રાહતનો શ્વાસ લેવામાં આવ્યો હતો.આજે, સ્કાઈલેબના અવતરણને દાયકાઓ વીતી ગયા હોવા છતાં તે અવકાશ ઇતિહાસનો મહત્વપૂર્ણ અધ્યાય છે. તે માનવજાતની વૈજ્ઞાનિક સિદ્ધિઓ, ટેક્નોલોજીની મર્યાદાઓ અને અવકાશ મિશનોમાં સુરક્ષાના મહત્વની યાદ અપાવે છે. સ્કાઈલેબે માત્ર અવકાશમાં માનવ નિવાસના નવા દ્વાર ખોલ્યા નહોતા, પરંતુ તેના અંતિમ અવતરણે ભવિષ્યના તમામ મોટા અવકાશ મિશનો માટે અમૂલ્ય અનુભવ પણ આપ્યો હતો.
