અમેરિકાના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ અને હાલમાં ફરી સત્તામાં આવેલા Donald Trumpના એક સંભવિત નિર્ણયે યુરોપિયન સુરક્ષા વ્યવસ્થાને લઈને નવી ચર્ચા જગાવી છે. અહેવાલો મુજબ, અમેરિકા જર્મનીમાં લાંબા અંતરની મિસાઇલ સિસ્ટમ તૈનાત કરવાની અગાઉની યોજનાને ફરીથી સમીક્ષા હેઠળ લઈ રહ્યું છે અને જરૂર પડે તો આ ડીલ રદ પણ કરી શકે છે. આ નિર્ણય પાછળ રશિયા સાથે વધતા તણાવ, યુરોપની સુરક્ષા સ્થિતિ અને અમેરિકાની નવી વ્યૂહરચના મુખ્ય કારણો તરીકે જોવામાં આવી રહ્યા છે.આ સમાચાર સામે આવતા જ યુરોપિયન દેશોમાં ચિંતા વધી છે, કારણ કે આ મિસાઇલ તૈનાતી યોજના નાટો દેશોની સંયુક્ત સુરક્ષા વ્યૂહરચનાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ માનવામાં આવતી હતી.
શું હતી મિસાઇલ તૈનાતીની યોજના?
અમેરિકા અને જર્મની વચ્ચે થયેલી અગાઉની સમજૂતી મુજબ જર્મનીમાં અમેરિકાની કેટલીક આધુનિક લાંબા અંતરની હુમલાખોર મિસાઇલ સિસ્ટમો તૈનાત કરવાની યોજના હતી. આ મિસાઇલોમાં Tomahawk Cruise Missile, SM-6 Missile System અને ભવિષ્યમાં વિકસાવવામાં આવનારી હાઈપરસોનિક મિસાઇલ સિસ્ટમોનો સમાવેશ થતો હતો.આ તૈનાતીનો મુખ્ય હેતુ યુરોપમાં નાટોની પ્રતિરક્ષા ક્ષમતા વધારવાનો અને રશિયા સામે વ્યૂહાત્મક સંતુલન જાળવવાનો હતો, યુક્રેન યુદ્ધ બાદ યુરોપિયન દેશોએ પોતાની સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનાવવા માટે અમેરિકાના સહયોગ પર ભાર મૂક્યો હતો.
ટ્રમ્પ પ્રશાસન કેમ વિચારી રહ્યું છે?
અમેરિકન રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા ચાલી રહી છે કે ટ્રમ્પ પ્રશાસન વિદેશમાં અમેરિકાની સૈન્ય હાજરી અને ખર્ચને ઘટાડવા માંગે છે. ટ્રમ્પ અગાઉ પણ અનેક વખત કહી ચૂક્યા છે કે યુરોપિયન દેશોએ પોતાની સુરક્ષાનો ખર્ચ પોતે ઉઠાવવો જોઈએ અને અમેરિકા પર વધુ નિર્ભર ન રહેવું જોઈએ.સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ, વોશિંગ્ટન હાલમાં જર્મનીમાં મિસાઇલ તૈનાતી યોજના અંગે વ્યૂહાત્મક અને રાજકીય સમીક્ષા કરી રહ્યું છે. જો આ યોજના રદ થશે તો તે યુરોપ માટે મોટો ઝટકો સાબિત થઈ શકે છે.
રશિયાની ચેતવણીનો પ્રભાવ?
આ સમગ્ર મુદ્દામાં રશિયાની પ્રતિક્રિયાને પણ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. Vladimir Putinના નેતૃત્વ હેઠળ રશિયાએ અગાઉ સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી હતી કે જો અમેરિકા જર્મનીમાં લાંબા અંતરની મિસાઇલ તૈનાત કરશે તો મોસ્કો તેના જવાબમાં સમાન અથવા વધુ શક્તિશાળી સૈન્ય પગલાં લઈ શકે છે. રશિયાએ આ યોજનાને યુરોપમાં વ્યૂહાત્મક સ્થિરતા માટે ખતરો ગણાવી હતી. મોસ્કોનું માનવું છે કે આવી મિસાઇલ સિસ્ટમો તેના મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્રોને સીધો ખતરો ઊભો કરી શકે છે.વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે ટ્રમ્પ પ્રશાસન રશિયા સાથે સીધો ટકરાવ ટાળવા માટે પણ આ ડીલ અંગે પુનર્વિચાર કરી રહ્યું હોઈ શકે છે.
જર્મની માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ?
જર્મની લાંબા સમયથી નાટોના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સભ્ય દેશોમાંનું એક રહ્યું છે. યુક્રેન યુદ્ધ બાદ જર્મનીએ પોતાના સંરક્ષણ ખર્ચમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે અને યુરોપિયન સુરક્ષામાં વધુ સક્રિય ભૂમિકા ભજવવાનું શરૂ કર્યું છે.જો અમેરિકન મિસાઇલ તૈનાતી યોજના અટકાવવામાં આવશે તો જર્મની માટે તે વ્યૂહાત્મક રીતે મોટો આંચકો બની શકે છે. ઘણા જર્મન સુરક્ષા નિષ્ણાતો માને છે કે આ યોજના રશિયાને સ્પષ્ટ સંદેશ આપવા માટે જરૂરી હતી.
નાટો દેશોમાં ચિંતા
નાટોના અનેક સભ્ય દેશો આ વિકાસ પર નજીકથી નજર રાખી રહ્યા છે. પૂર્વ યુરોપના દેશો – ખાસ કરીને પોલેન્ડ, લિથુઆનિયા, લાતવિયા અને એસ્ટોનિયા – લાંબા સમયથી રશિયન ખતરા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતા આવ્યા છે.આ દેશોનું માનવું છે કે અમેરિકાની મજબૂત સૈન્ય હાજરી યુરોપની સુરક્ષા માટે અત્યંત જરૂરી છે. જો અમેરિકા જર્મનીમાં મિસાઇલ તૈનાતી યોજના પાછી ખેંચશે તો રશિયા તેને પોતાની વ્યૂહાત્મક જીત તરીકે રજૂ કરી શકે છે.
યુક્રેન યુદ્ધ પર શું અસર પડશે?
યુક્રેન સામે રશિયાના યુદ્ધને ત્રણ વર્ષથી વધુ સમય થઈ ગયો છે. આ દરમિયાન અમેરિકા અને યુરોપિયન દેશોએ યુક્રેનને અબજો ડોલરની સૈન્ય સહાય પૂરી પાડી છે.મિસાઇલ ડીલ રદ થવાની સંભાવનાને કેટલાક નિષ્ણાતો યુક્રેન યુદ્ધ સાથે પણ જોડીને જોઈ રહ્યા છે. તેમનું માનવું છે કે જો અમેરિકા યુરોપમાં પોતાની સૈન્ય વ્યૂહરચના બદલશે તો તેની અસર યુક્રેનને મળતા સમર્થન અને સમગ્ર પ્રાદેશિક સુરક્ષા માળખા પર પણ પડી શકે છે.
ટ્રમ્પની ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ નીતિ ફરી ચર્ચામાં
ટ્રમ્પની ‘America First’ નીતિ હંમેશા ચર્ચામાં રહી છે. તેમના સમર્થકોનું માનવું છે કે અમેરિકાએ પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ અને વિદેશમાં અનાવશ્યક સૈન્ય ખર્ચ ઘટાડવો જોઈએ.જ્યારે તેમના વિવેચકોનું કહેવું છે કે આવી નીતિઓ અમેરિકાના પરંપરાગત સાથી દેશોમાં અનિશ્ચિતતા ઊભી કરે છે અને રશિયા તથા ચીન જેવા દેશોને વ્યૂહાત્મક લાભ આપી શકે છે.જ્યારે જર્મની મિસાઇલ ડીલનો મુદ્દો પણ હવે આ જ ચર્ચાનો ભાગ બની ગયો છે.
યુરોપિયન નેતાઓ શું કહે છે?
યુરોપિયન રાજકીય અને સુરક્ષા વર્તુળોમાં આ અહેવાલો અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જોકે હજુ સુધી કોઈ અંતિમ નિર્ણય જાહેર થયો નથી, પરંતુ યુરોપિયન નેતાઓ અમેરિકાની આગામી જાહેરાતની રાહ જોઈ રહ્યા છે.જર્મની અને અન્ય નાટો દેશો ઈચ્છે છે કે અમેરિકા યુરોપની સુરક્ષા પ્રતિબદ્ધતાઓને યથાવત રાખે અને રશિયા સામે એકજૂટ વલણ અપનાવે.
જર્મનીમાં અમેરિકન લાંબા અંતરની મિસાઇલ તૈનાત કરવાની યોજના અંગે ટ્રમ્પ પ્રશાસન દ્વારા ચાલી રહેલા પુનર્વિચારથી યુરોપિયન સુરક્ષા વ્યવસ્થાને લઈને અનેક પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. જો અમેરિકા ખરેખર આ ડીલ રદ કરે છે, તો તે માત્ર જર્મની માટે નહીં પરંતુ સમગ્ર નાટો ગઠબંધન માટે મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક પરિવર્તન સાબિત થઈ શકે છે.
રશિયા સાથેના સંબંધો, યુક્રેન યુદ્ધ, યુરોપિયન સુરક્ષા અને ટ્રમ્પની ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ નીતિ આ તમામ પરિબળો વચ્ચે લેવાતો કોઈપણ નિર્ણય વૈશ્વિક રાજકારણ પર દૂરગામી અસર છોડી શકે છે. જો કે આગામી દિવસોમાં વોશિંગ્ટન તરફથી આવનારી સત્તાવાર જાહેરાત પર સમગ્ર વિશ્વની નજર રહેશે.
