પોતાની જાતને દુનિયાનો જમાદાર માનતું અમેરિકા તેના ઇતિહાસમાં એક પણ યુદ્ધ જીત્યું નથી; તો પણ તેની દાદાગીરીનો અંત આવતો નથી અને તે નવા યુદ્ધમાં ઝંપલાવવા માટે કાયમ તત્પર રહે છે. અમેરિકા વિયેતનામનું યુદ્ધ હાર્યું, કોરિયાનું યુદ્ધ હાર્યું અને અફઘાનિસ્તાનનું યુદ્ધ હાર્યું તેમ હવે ઈરાન અને ઈરાક સામેનું યુદ્ધ પણ હારી રહ્યું છે. તાજેતરના ખાડી યુદ્ધમાં ઈરાને અમેરિકાના સાથીઓ જેવા કે કુવૈત, બહેરીન, યુએઇ, જોર્ડન, ઓમાન, સાઉદી અરેબિયા અને મસ્કત પર એવા હવાઈ હુમલાઓ કર્યા કે આ દેશોમાં આવેલા અમેરિકી સૈન્ય અડ્ડાઓ ધ્વસ્ત થઈ ગયા છે. મળી રહેલા હેવાલો મુજબ અમેરિકી લશ્કર આ દેશો છોડીને પાછું જઈ રહ્યું છે.
૯/૧૧ના આતંકવાદી હુમલા પછી અમેરિકાએ ઈરાક પર આક્રમણ કર્યું હતું. તેની શરૂઆત ૨૦૦૩ માં ઇરાક પર અમેરિકાના આક્રમણથી થઈ હતી, જેણે સદ્દામ હુસૈનની સરકારને ઉથલાવી દીધી હતી. ઇરાક પર હુમલો કરવા માટે અમેરિકાએ એવું બહાનું ઊભું કર્યું હતું કે ઇરાક પાસે સમૂહસંહારનાં શસ્ત્રો છે. ઇરાકમાં સમૂહસંહારનાં કોઈ શસ્ત્રો ન મળ્યાં તો પણ અમેરિકાનું લશ્કર ત્યાં ઠરીઠામ થઈ ગયું હતું. ત્યાર બાદ ઈરાકે વિવિધ ધાર્મિક સમુદાયો વચ્ચે વર્ષો સુધી બળવા અને હિંસાનો સામનો કરવો પડ્યો. અમેરિકન સૈનિકો ૨૦૧૧ માં ઇરાક છોડી ગયા હતા પરંતુ ૨૦૧૪ માં ઇસ્લામિક સ્ટેટ અથવા ISIS ને હરાવવામાં મદદ કરવા માટે પાછા ફર્યા હતા.
હવે કોઈ પણ જાતના ઊહાપોહ વગર ઇરાકમાં બાકી રહેલા અમેરિકન સૈનિકો ૩૦ સપ્ટેમ્બર સુધીમાં પાછા ફરી ગયા છે, જે બે દાયકાથી ચાલી રહેલી અમેરિકન લશ્કરી હાજરીનો અંત છે, જેની ઇરાક પર ઊંડી અસર પડી છે. અમેરિકી સૈનિકોના પાછા ખેંચવાની ક્રિયા એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ઈરાન સાથે ચાલી રહેલા તણાવને કારણે ફરી એક વાર ઈરાકમાં અમેરિકી કર્મચારીઓ અને સૈનિકો પર હુમલાનું જોખમ વધી ગયું છે. તેનાથી ડરીને અમેરિકાના સૈનિકો ઇરાક છોડી રહ્યા છે અને ઇરાકનાં લોકોને અલ્લાહને ભરોસે મૂકીને પાછા જઈ રહ્યા છે. અમેરિકન સૈનિકોનું આ પાછું ખેંચવું ૨૦૨૪ માં અમેરિકા અને ઈરાક વચ્ચેના કરાર હેઠળ થઈ રહ્યું છે. આ કરારમાં ઓપરેશન ઇનહેરન્ટ રિઝોલ્વનો અંત સામેલ હતો, જે ISIS સામે ચલાવાઈ રહ્યું છે.
૨૦૦૭ માં જ્યારે ઇરાક યુદ્ધ ચરમસીમાએ હતું, ત્યારે ઈરાકમાં ૧,૭૦,૦૦૦ થી વધુ અમેરિકન સૈનિકો તૈનાત હતા. ડિસેમ્બર ૨૦૨૩ સુધીમાં આ સંખ્યા ઘટીને ૨,૪૦૦ થઈ ગઈ હતી. ત્યારથી અમેરિકન સૈન્યે ઇરાકમાં તેની હાજરી સતત ઘટાડી છે. કુર્દિસ્તાન ક્ષેત્રમાં હવે ખૂબ જ ઓછી સંખ્યામાં અમેરિકન સૈનિકો બાકી રહ્યા છે. અગાઉની ઇરાકી સરકાર હેઠળ અમેરિકન સૈનિકો પાછા ખેંચવાની સંમતિ થઈ હતી કારણ કે ઇરાકમાં ISIS ને હરાવવાના અભિયાને તેનું લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કર્યું હતું. આ નિર્ણય પાછળ ઇરાકમાં લાંબા સમયથી ચાલતું રાજકીય દબાણ પણ છે.
ઇરાકી સરકારો પર અમેરિકન સૈનિકોની હાજરી સમાપ્ત કરવા માટે દબાણ કરવામાં આવ્યું છે, જેને ઘણાં લોકો ઇરાકના સાર્વભૌમત્વમાં દખલ માને છે. ઈરાની તરફેણકારી જૂથો અને શિયા સમુદાયના કેટલાક ભાગોના દબાણ હેઠળ કેટલીક ઇરાકી સરકારો અમેરિકન સૈનિકો દેશમાંથી નીકળી જાય તે સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામાના કાર્યકાળ દરમિયાન ૨૦૧૧ માં અમેરિકન સૈનિકો ઇરાક છોડી ગયા હતા. ત્રણ વર્ષ પછી ઈરાકની વિનંતી પર તેઓ પાછા ફર્યા હતા, કારણ કે ISIS એ ઈરાકના મોટા ભાગો પર કબજો જમાવ્યો હતો. આ પછી અમેરિકન સૈનિકોની ભૂમિકા પણ બદલાઈ ગઈ હતી. યુદ્ધમાં સીધા ભાગ લેવાને બદલે તેમણે ઇરાકી સૈનિકોને તાલીમ અને સલાહ આપવાનું અને ગુપ્ત માહિતી શેર કરવાનું શરૂ કર્યું હતું.
વિશ્લેષકો કહે છે કે આ મહિને સૈનિકોને પાછા ખેંચી લેવાનું કારણ ફક્ત ISIS વિરોધી અભિયાનના સત્તાવાર અંતને કારણે નથી, પરંતુ સુરક્ષા ચિંતાઓને કારણે પણ છે. બ્રિટિશ થિંક ટેન્ક RUSI ના સિનિયર એસોસિયેટ ફેલો હેલિયર કહે છે કે આ પ્રક્રિયા ISIS વિશે નથી, તે ઈરાનના ખતરા વિશે છે. ISIS ની દલીલ વર્ષો પહેલાં સમાપ્ત થઈ ગઈ હતી. હેલિયરે ઈરાન સાથે સંકળાયેલા પ્રાદેશિક તણાવ વચ્ચે ઉત્તરી ઇરાકમાં અમેરિકન બેઝ પરના તાજેતરના હુમલાઓનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેમનું કહેવું છે કે અમેરિકાને એવું લાગવા લાગ્યું હતું કે ત્યાંથી નીકળી ગયેલા તેના સૈનિકો અને કર્મચારીઓ સરળતાથી હુમલાનું નિશાન બની શકે છે. અલ-અમીન નામના રાજનીતિ નિષ્ણાત કહે છે કે અમેરિકી અને ઇરાકી અધિકારીઓએ અગાઉ ગઠબંધનના મિશનના અંત પછી પણ ઇરાકમાં ઓછી સંખ્યામાં અમેરિકન સૈનિકો રાખવા અંગે ચર્ચા કરી હતી.
અમેરિકન સૈનિકોની ઓછી સંખ્યા અને મર્યાદિત ક્ષમતાને કારણે ઈરાન યુદ્ધે સ્પષ્ટ કરી દીધું કે તેમની હાજરી નુકસાનરૂપ બની ગઈ છે. અમેરિકાનો હજુ પણ ઇરાકમાં નોંધપાત્ર પ્રભાવ છે, કારણ કે ઇરાક તેલના વેચાણ માટે અમેરિકન ડોલર પર આધાર રાખે છે. તે શસ્ત્રો ખરીદવા માટે પણ અમેરિકા પર આધાર રાખે છે. ઇરાકને તેના પડોશી દેશો સાથેના પડકારોનો સામનો કરવા માટે અમેરિકાના રાજદ્વારી સમર્થનની પણ જરૂર છે. આ પ્રભાવનો ખ્યાલ ઇરાકમાં અમેરિકાની રાજદ્વારી હાજરીથી આવે છે. બગદાદમાં વિશ્વનું સૌથી મોટું અમેરિકન દૂતાવાસ છે.
ઇરાક પર અમેરિકાના આક્રમણના બે દાયકાથી વધુ સમય પછી પણ ત્યાં અમેરિકાના લશ્કરી વારસા અંગે મંતવ્યો વિભાજીત છે. અલ-અમીન તેને સારા અને ખરાબ પરિણામોનાં મિશ્રણ તરીકે વર્ણવે છે. તેઓ કહે છે કે અમેરિકન હુમલો તેનાં લક્ષ્યોને પ્રાપ્ત કરવામાં નિષ્ફળ ગયો છે. શાસન પરિવર્તન પણ સ્થિર અને સમૃદ્ધ દેશ માટેની ઇરાકી લોકોની આશાઓને પૂર્ણ કરી શક્યું નહીં. આનાથી સમગ્ર ક્ષેત્ર અસ્થિર થયું અને ઈરાનને પોતાનો પ્રભાવ વધારવાની તક મળી. શાસન પરિવર્તનનો આ સમયગાળો તોફાની રહ્યો છે. પરંતુ તેઓ કહે છે કે વર્ષોથી ઘણા ઇરાકીઓએ તેમને કહ્યું છે કે તેઓ સદ્દામ હુસૈનને હટાવ્યા પછી થયેલા રાજકીય પરિવર્તનને મહત્ત્વપૂર્ણ માને છે. આ વિચાર હવે મૂળ પકડી ચૂક્યો છે કે ઇરાકનું શાસન પ્રતિનિધિ લોકશાહી દ્વારા થવું જોઈએ.
વોશિંગ્ટનમાં અમેરિકન યુનિવર્સિટી ખાતે ગ્લોબલ કુર્દિશ ઇનિશિયેટિવ ફોર પીસના ડિરેક્ટર યેરેવન સૈદ પણ આ પરિવર્તનને સકારાત્મક માને છે. તેઓ કહે છે કે પહેલાંની સરકારને હટાવવી એ ખરેખર મોટી વાત હતી. ભ્રષ્ટાચાર યથાવત્ છે, પરંતુ ૨૦૦૩ પહેલાં કરતાં હવે ઇરાકમાં વધુ રાજકીય સ્વતંત્રતા અને વિવિધ રાજકીય વિચારો માટે જગ્યા છે. તેઓ ખાસ કરીને ઇરાકી કુર્દીસ્તાનનું ઉદાહરણ આપે છે. હેલિયર આ વારસાને લોકશાહીના સંદર્ભમાં જોવાનો ઇનકાર કરે છે. તે કહે છે કે લોકોએ એ પૂછવાનું બંધ કરવું જોઈએ કે શું અમેરિકાએ લોકશાહી બનાવી છે. અમેરિકાના વારસાનો સમગ્ર પ્રદેશ પર વધુ પ્રભાવ પડ્યો છે. સદ્દામને સત્તા પરથી દૂર કર્યા પછી, ઈરાન સાથે જોડાયેલા નેટવર્ક ઈરાકી સરકારમાં પગપેસારો કરવામાં સફળ રહ્યા છે.
ચારેય નિષ્ણાતો સંમત છે કે ઇરાકમાં ભ્રષ્ટાચાર વ્યાપક છે અને સશસ્ત્ર જૂથો હજુ પણ સરકારની સાથે સત્તા પર કબજો જમાવે છે. આમાં ઇરાકના પોપ્યુલર મોબિલાઇઝેશન ફોર્સિસ (PMF) ની અંદરના કટ્ટરપંથી જૂથોનો સમાવેશ થાય છે. PMF એ મોટે ભાગે શિયા લશ્કરનું નેટવર્ક છે, જેને ઈરાક સંપૂર્ણ સરકારી નિયંત્રણ હેઠળ લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. સૌથી મોટી અનિશ્ચિતતા ઇરાકમાં ઈરાન સમર્થિત આતંકવાદી જૂથો અંગે છે. ઇરાકી વડા પ્રધાન અલી અલ-ઝૈદી શરૂઆતમાં ઇચ્છતા હતા કે આ જૂથોને ૩૦ સપ્ટેમ્બર સુધીમાં સંપૂર્ણ સરકારી નિયંત્રણ હેઠળ લાવવામાં આવે. આ સમયમર્યાદા કેટલી વ્યવહારુ છે તે અંગે નિષ્ણાતોમાં મતભેદ છે.
નિષ્ણાતો કહે છે કે અમેરિકન સૈનિકોને પાછા ખેંચી લેવાથી ઇરાક અને સમગ્ર ક્ષેત્રમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શક્તિ સંતુલન અંગે નવા પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. તેમને ISISના પુનરુત્થાનનો પણ ડર છે. અમેરિકન સૈનિકોના ગયા પછી બગદાદમાં શિયા-નેતૃત્વવાળી સરકારે સુન્ની નેતાઓની ધરપકડ કરવાનું અને તેમને રાજકીય પ્રક્રિયામાંથી બાકાત રાખવાનું શરૂ કર્યું છે. આ કાર્યવાહીથી ઘણા સુન્નીઓને કટ્ટરપંથીતા તરફ ધકેલી દેવામાં આવ્યા અને ISના ઉદયમાં મદદ મળી છે. સુન્ની સમુદાયો ફરી એક વાર ચિંતિત છે કે તેમની સાથે કેવું વર્તન કરવામાં આવશે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
