મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ ફરી એકવાર ગંભીર બન્યો છે. દક્ષિણ ઈરાનમાં અમેરિકાએ નવા સૈન્ય હુમલા કર્યા હોવાના અહેવાલો વચ્ચે અમેરિકાએ સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે કે ઈરાન સાથેનો સંભવિત કરાર માત્ર અમેરિકાની શરતો પર જ થશે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનના સમૃદ્ધ યુરેનિયમ (Enriched Uranium) મુદ્દે કડક ચેતવણી આપતા કહ્યું છે કે “સારો કરાર થશે અથવા કોઈ કરાર નહીં થાય.”
દક્ષિણ ઈરાનમાં અમેરિકાની નવી કાર્યવાહી
અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM) અનુસાર અમેરિકી દળોએ દક્ષિણ ઈરાનમાં “સેલ્ફ-ડિફેન્સ” કાર્યવાહી હેઠળ હુમલા કર્યા હતા. આ હુમલાઓમાં મિસાઇલ લોન્ચ સાઇટ્સ અને હોર્મુઝ જળસંધિ નજીક માઇન્સ પાથરવાનો પ્રયાસ કરતી ઈરાની બોટોને નિશાન બનાવવામાં આવી હતી. અમેરિકાનું કહેવું છે કે આ કાર્યવાહીનો હેતુ વિસ્તારમાં તૈનાત અમેરિકી સૈનિકોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો.અહેવાલો મુજબ બંદર અબ્બાસ નજીક વિસ્ફોટોના અવાજો પણ સંભળાયા હતા. ઈરાનના કેટલાક સ્થાનિક અહેવાલોમાં ઈસ્લામિક રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC)ના સભ્યોના મોતની પણ માહિતી સામે આવી છે.
ટ્રમ્પની યુરેનિયમ મુદ્દે કડક ચેતવણી
હુમલાઓ વચ્ચે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને મહત્વપૂર્ણ નિવેદન આપ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે ઈરાન પાસે રહેલું સમૃદ્ધ યુરેનિયમ અમેરિકાને સોંપવું પડશે અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખ હેઠળ તેનો નાશ કરવો પડશે. ટ્રમ્પે જણાવ્યું કે આ મુદ્દે કોઈ સમાધાન નહીં કરવામાં આવે.ટ્રમ્પના જણાવ્યા મુજબ યુરેનિયમને અમેરિકામાં લાવીને નષ્ટ કરી શકાય છે અથવા ઈરાનની અંદર જ આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષણ હેઠળ તેનો નાશ કરવામાં આવી શકે છે. તેમણે આ પ્રક્રિયાને ભવિષ્યના શાંતિ કરાર માટે આવશ્યક ગણાવી હતી.
“સારો કરાર અથવા કોઈ કરાર નહીં”
અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઈરાન સાથે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓનો અંત માત્ર બે રીતે આવી શકે છે – એક સારો અને વ્યાપક કરાર અથવા પછી કોઈ કરાર નહીં. અમેરિકી વિદેશ મંત્રી માર્કો રૂબિયોએ પણ કહ્યું કે બંને દેશો વચ્ચે ચર્ચાઓ ચાલુ છે, પરંતુ હજુ કેટલાક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર સહમતિ બાકી છે.રૂબિયોએ જણાવ્યું કે હોર્મુઝ જળસંધિ ફરીથી સંપૂર્ણ રીતે ખોલવી, પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને પરમાણુ કાર્યક્રમ જેવા મુદ્દાઓ પર હજુ ચર્ચા ચાલી રહી છે. તેમણે આશા વ્યક્ત કરી હતી કે આગામી કેટલાક દિવસોમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ થઈ શકે છે.
હોર્મુઝ જળસંધિ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં
હાલની ચર્ચાઓમાં હોર્મુઝ જળસંધિ સૌથી મોટો મુદ્દો બની છે. વિશ્વના લગભગ 20 ટકા કાચા તેલનું પરિવહન આ જળમાર્ગ મારફતે થાય છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓથી અહીં તણાવ વધતા વૈશ્વિક ઊર્જા બજારોમાં અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે.
અમેરિકાનું કહેવું છે કે જળસંધિ કોઈપણ સંજોગોમાં ખુલ્લી રાખવામાં આવશે. બીજી તરફ ઈરાન પણ પોતાના હિતો અને સુરક્ષા સંબંધિત મુદ્દાઓ પર અડગ હોવાનું દર્શાવી રહ્યું છે.
કતારમાં ચાલી રહી છે મહત્વપૂર્ણ વાતચીત
દોહા (કતાર)માં ઈરાન અને અમેરિકાના પ્રતિનિધિઓ વચ્ચે પરોક્ષ ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે. અહેવાલો મુજબ આ ચર્ચાઓમાં હોર્મુઝ જળસંધિ ફરી ખોલવા, પ્રતિબંધોમાં રાહત અને પરમાણુ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ રહી છે. જોકે બંને પક્ષો હજુ સુધી અંતિમ સમજૂતી સુધી પહોંચ્યા નથી. કેટલાક અહેવાલો અનુસાર ઈરાન સિદ્ધાંતરૂપે પોતાના ઉચ્ચ સ્તરના સમૃદ્ધ યુરેનિયમના જથ્થા અંગે ચર્ચા કરવા તૈયાર થયું છે, પરંતુ અંતિમ નિર્ણય હજુ બાકી છે.
તેલ બજાર અને વિશ્વ અર્થતંત્ર પર અસર
અમેરિકા-ઈરાન તણાવની સીધી અસર વૈશ્વિક તેલ બજાર પર પડી રહી છે. હોર્મુઝ જળસંધિમાં અનિશ્ચિતતા વધતાં કાચા તેલના ભાવોમાં ભારે ઉથલપાથલ જોવા મળી રહી છે. જોકે તાજેતરમાં શાંતિ ચર્ચાઓમાં પ્રગતિના સંકેતો મળતા ભાવોમાં થોડો ઘટાડો નોંધાયો હતો.ભારત જેવા મોટા તેલ આયાતકાર દેશો માટે આ પરિસ્થિતિ ખાસ મહત્વની છે. જો તણાવ વધુ વધશે તો પેટ્રોલ, ડીઝલ અને CNGના ભાવ પર પણ તેની અસર પડી શકે છે.
આગળ શું?
વિશ્વની નજર હવે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓ પર ટકેલી છે. એક તરફ સૈન્ય કાર્યવાહી ચાલુ છે તો બીજી તરફ કૂટનીતિક સ્તરે સમાધાન શોધવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. ટ્રમ્પની યુરેનિયમ મુદ્દે કડક ચેતવણી અને અમેરિકાના નવા હુમલાઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે વોશિંગ્ટન હવે ઈરાન પાસેથી સ્પષ્ટ અને મજબૂત પ્રતિબદ્ધતા ઈચ્છે છે.આગામી થોડા દિવસો મધ્ય પૂર્વની રાજનીતિ, વૈશ્વિક ઊર્જા બજાર અને અમેરિકા-ઈરાન સંબંધો માટે અત્યંત નિર્ણાયક સાબિત થઈ શકે છે. જો ચર્ચાઓ સફળ થશે તો વિસ્તારમાં શાંતિનો માર્ગ ખુલી શકે છે, પરંતુ જો મતભેદો યથાવત રહેશે તો તણાવ વધુ ગંભીર સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.
