મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો તણાવ ફરી એકવાર ઉગ્ર બન્યો છે. વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંના એક એવા હોર્મુઝ જળસંધિ (Strait of Hormuz) નજીક અમેરિકાએ તાબડતોબ સૈન્ય કાર્યવાહી હાથ ધરી છે. અમેરિકી સેન્ટ્રલ કમાન્ડ (CENTCOM)ના જણાવ્યા અનુસાર દક્ષિણ ઈરાનમાં મિસાઈલ લોન્ચ સાઇટ્સ અને હોર્મુઝ વિસ્તારમાં કામગીરી કરી રહેલી ઈરાની બોટોને નિશાન બનાવી હુમલા કરવામાં આવ્યા હતા.આ હુમલાઓ એવા સમયે થયા છે જ્યારે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શાંતિ ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે અને હોર્મુઝ જળસંધિ ફરીથી સંપૂર્ણ રીતે ખોલવા અંગે વાટાઘાટો ચાલુ છે. તેમ છતાં તાજેતરની સૈન્ય કાર્યવાહીએ સમગ્ર વિશ્વનું ધ્યાન ફરી મધ્ય પૂર્વ તરફ ખેંચી લીધું છે.
હોર્મુઝ જળસંધિ કેમ છે એટલી મહત્વપૂર્ણ?
હોર્મુઝ જળસંધિ પર્શિયન ગલ્ફ અને અરબી સમુદ્રને જોડતો અત્યંત મહત્વનો સમુદ્રી માર્ગ છે. વિશ્વના લગભગ 20 ટકા જેટલા કાચા તેલ અને મોટી માત્રામાં LNG (Liquefied Natural Gas)નું પરિવહન આ માર્ગ મારફતે થાય છે. તેથી અહીં કોઈપણ પ્રકારનો તણાવ વૈશ્વિક તેલ બજાર અને અર્થતંત્ર પર સીધી અસર કરે છે.ઈરાન લાંબા સમયથી આ વિસ્તારમાં પોતાની વ્યૂહાત્મક હાજરી જાળવી રાખે છે અને હોર્મુઝને પોતાના પ્રભાવ ક્ષેત્રનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ માને છે. વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે આ જળસંધિ ઈરાન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ સામેનું મહત્વનું રાજકીય અને વ્યૂહાત્મક હથિયાર છે.
અમેરિકાએ ક્યાં કર્યા હુમલા?
અમેરિકી સૈન્યના જણાવ્યા મુજબ હુમલાઓ દરમિયાન હોર્મુઝ નજીક કાર્યરત કેટલીક ઈરાની બોટોને નિશાન બનાવવામાં આવી હતી, જે સમુદ્રી માઇન્સ (દરિયાઈ સુરંગો) પાથરવાનો પ્રયાસ કરી રહી હોવાનો આરોપ છે. સાથે જ દક્ષિણ ઈરાનના બંદર અબ્બાસ (Bandar Abbas) નજીક આવેલી મિસાઈલ સાઇટ્સ પર પણ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી. અહેવાલો અનુસાર બંદર અબ્બાસ, જાસ્ક અને સિરિક સહિતના વિસ્તારોમાં વિસ્ફોટોના અવાજો સંભળાયા હતા. કેટલાક અહેવાલોમાં ઈરાનના ઇસ્લામિક રેવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ (IRGC)ના સભ્યોને નુકસાન પહોંચ્યાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
બંદર અબ્બાસનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ
બંદર અબ્બાસ ઈરાનનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ બંદર માનવામાં આવે છે. હોર્મુઝ જળસંધિની નજીક આવેલું આ શહેર ઈરાનની નૌકાદળ અને વેપારી જહાજોની કામગીરી માટે કેન્દ્રસ્થાન છે. અમેરિકી હુમલામાં આ વિસ્તારને નિશાન બનાવવામાં આવતા સમગ્ર પ્રદેશમાં સુરક્ષા ચિંતાઓ વધી ગઈ છે.વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે બંદર અબ્બાસ અને નજીકના કેશ્મ (Qeshm) વિસ્તાર પર દબાણ વધારવું એટલે હોર્મુઝ વિસ્તારમાં ઈરાનની સૈન્ય ક્ષમતાને પડકારવો.
અમેરિકાનું શું કહેવું છે?
CENTCOMએ આ હુમલાઓને “સેલ્ફ-ડિફેન્સ સ્ટ્રાઇક્સ” ગણાવ્યા છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે હોર્મુઝ વિસ્તારમાં તૈનાત અમેરિકી સૈનિકો, યુદ્ધજહાજો અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માર્ગોની સુરક્ષા માટે આ કાર્યવાહી જરૂરી હતી. અમેરિકી અધિકારીઓએ દાવો કર્યો છે કે ઈરાનની કેટલીક બોટો દરિયામાં માઇન્સ પાથરી રહી હતી, જે આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજરાની માટે ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
શાંતિ ચર્ચાઓ વચ્ચે વધ્યો તણાવ
રસપ્રદ વાત એ છે કે હુમલાઓ એવા સમયે થયા છે જ્યારે કતારમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે વાટાઘાટો ચાલી રહી છે. બંને દેશો હોર્મુઝ જળસંધિ ફરી ખોલવા, પ્રતિબંધોમાં રાહત અને પરમાણુ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરી રહ્યા છે.અમેરિકાના નેતાઓએ સંકેત આપ્યો છે કે ચર્ચાઓ હજુ ચાલુ છે, પરંતુ સુરક્ષા મુદ્દાઓ પર કોઈ સમાધાન કરવામાં આવશે નહીં. બીજી તરફ ઈરાને આ હુમલાઓને ઉશ્કેરણીજનક ગણાવ્યા છે.
વિશ્વભરના બજારોમાં ચિંતા
હોર્મુઝ વિસ્તારમાં તણાવ વધતા આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા બજારોમાં પણ ચિંતા જોવા મળી રહી છે. જો આ જળસંધિમાં અવરોધ ઊભો થાય તો કાચા તેલના વૈશ્વિક પુરવઠા પર ગંભીર અસર પડી શકે છે. ભારત સહિતના અનેક દેશો માટે આ પરિસ્થિતિ ખાસ મહત્વની છે, કારણ કે તેઓ મધ્ય પૂર્વમાંથી મોટી માત્રામાં તેલ આયાત કરે છે.
આગળ શું?
હાલ સમગ્ર વિશ્વની નજર અમેરિકા-ઈરાન સંબંધો પર ટકેલી છે. એક તરફ સૈન્ય કાર્યવાહી ચાલુ છે, જ્યારે બીજી તરફ કૂટનીતિક પ્રયાસો પણ ચાલુ છે. જો ચર્ચાઓ સફળ થશે તો હોર્મુઝ જળસંધિમાં સ્થિતિ સામાન્ય બની શકે છે, પરંતુ જો તણાવ વધુ વધશે તો તેની અસર મધ્ય પૂર્વ સુધી મર્યાદિત નહીં રહે અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર પણ પડી શકે છે.હોર્મુઝ પર નિયંત્રણને લઈને ચાલી રહેલી આ ખેંચતાણ હવે માત્ર અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો મુદ્દો નથી રહ્યો, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વની ઊર્જા સુરક્ષા અને વૈશ્વિક વેપાર સાથે જોડાયેલો મહત્વપૂર્ણ વિષય બની ગયો છે.
