સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સને યુઝર્સ દ્વારા પોસ્ટ કરવામાં આવતા વીડિયો, તસવીરો, કમેન્ટ્સ અને અન્ય સામગ્રી માટે મળતું કાનૂની રક્ષણ દૂર કરવા કેન્દ્ર સરકાર વિચારણા કરી રહી છે. જો આ પ્રસ્તાવ અમલમાં આવે તો ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ, યુટ્યુબ અને એક્સ જેવી કંપનીઓએ તેમના પ્લેટફોર્મ પર યુઝર્સ દ્વારા મૂકવામાં આવતી સામગ્રી અંગે પણ કાનૂની જવાબદારીનો સામનો કરવો પડી શકે છે. અત્યાર સુધી આ કંપનીઓને મળતી સેફ હાર્બર સુરક્ષાને મર્યાદિત કરવાની દિશામાં સરકાર વિચાર કરી રહી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.
આઇટી મંત્રાલયે સોશિયલ મીડિયા સંબંધિત નિયમોમાં ફેરફાર કરવા માટે ચર્ચા-વિચારણા શરૂ કરી છે. પ્રસ્તાવિત ફેરફારો હેઠળ સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓને યુઝર્સ દ્વારા પોસ્ટ કરવામાં આવતા કન્ટેન્ટથી સંપૂર્ણપણે અલગ રાખવામાં નહીં આવે. એટલે કે, કોઈ યુઝર દ્વારા કરવામાં આવેલી પોસ્ટ, વીડિયો કે કમેન્ટને લઈને કાનૂની વિવાદ ઊભો થાય તો સંબંધિત પ્લેટફોર્મની જવાબદારી પણ નક્કી થઈ શકે છે. જોકે, આ ફેરફાર અંગે હજુ વિચારણા ચાલી રહી છે અને તેને અંતિમ નિર્ણય તરીકે જોવો યોગ્ય નથી.
હાલમાં ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી એક્ટની કલમ 79 હેઠળ સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓને ‘સેફ હાર્બર’ એટલે કે કાનૂની રક્ષણ આપવામાં આવે છે. આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ ઇન્ટરનેટ પર યુઝર્સ દ્વારા મૂકવામાં આવતી સામગ્રી માટે મધ્યસ્થી પ્લેટફોર્મને સીધી જવાબદારીમાંથી રાહત આપવાનો છે. કેટલીક કાનૂની શરતોનું પાલન કરવામાં આવે તો કંપનીઓને યુઝર્સ દ્વારા પોસ્ટ કરવામાં આવેલી સામગ્રીના આધારે સીધી રીતે જવાબદાર ઠેરવી શકાતી નથી.
સરકાર હવે આ કાનૂની સુરક્ષાનો વ્યાપ ઘટાડવા અંગે વિચાર કરી રહી છે. પ્રસ્તાવ મુજબ આ રક્ષણ માત્ર ઇન્ટરનેટ, ટેલિકોમ અને મેસેજિંગ સેવાઓ આપતા પ્લેટફોર્મ્સ સુધી મર્યાદિત રાખવામાં આવી શકે છે, જ્યારે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સને તેમાંથી બહાર રાખવામાં આવે. જો આવું થાય તો મેટા, ગૂગલ અને એક્સ જેવી કંપનીઓ માટે યુઝર્સના કન્ટેન્ટને લઈને કાનૂની જવાબદારીનું જોખમ વધી શકે છે.
સરકારના આ વિચાર પાછળનું એક મહત્ત્વનું કારણ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સની બદલાતી ભૂમિકા છે. અગાઉ આ પ્લેટફોર્મ્સને મુખ્યત્વે યુઝર્સ વચ્ચે માહિતી પહોંચાડવાના માધ્યમ તરીકે જોવામાં આવતાં હતાં, પરંતુ હવે તેઓ માત્ર સામગ્રી પહોંચાડવાનું કામ કરતા નથી. તેમના અલ્ગોરિધમ નક્કી કરે છે કે કઈ પોસ્ટ યુઝર્સને વધુ દેખાશે, કયો વીડિયો ભલામણમાં આવશે અને કઈ સામગ્રીની પહોંચ વધશે કે ઘટશે.
સરકારના એક વર્ગનું માનવું છે કે જ્યારે કંપનીઓ અલ્ગોરિધમ દ્વારા કન્ટેન્ટની રેન્કિંગ, ભલામણ અને પ્રસારને પ્રભાવિત કરે છે, ત્યારે તેમને માત્ર નિષ્ક્રિય મધ્યસ્થી ગણી શકાય નહીં. આ ઉપરાંત, સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ પોતાની કમ્યુનિટી ગાઇડલાઇન્સના આધારે પોસ્ટ હટાવે છે અથવા તેના પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. આ નિયમો કેટલીકવાર ભારતીય કાયદાઓથી અલગ હોઈ શકે છે. તેથી કંપનીઓની સામગ્રી પરના નિયંત્રણ અને કાનૂની જવાબદારી અંગે ફરી વિચારવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત થઈ રહી છે. જોકે, આ સમગ્ર મામલે હજુ કોઈ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી. ચર્ચા પ્રાથમિક તબક્કામાં છે. સેફ હાર્બર સુરક્ષા દૂર કરવા અથવા તેમાં મોટો ફેરફાર કરવા માટે ઇન્ફોર્મેશન ટેક્નોલોજી એક્ટમાં સુધારો કરવો પડશે, જેના માટે સંસદની મંજૂરી જરૂરી બનશે. એટલે સરકારનો વિચાર અમલમાં આવે તો પણ તે તાત્કાલિક લાગુ થઈ જશે તેમ માનવું યોગ્ય નથી.
આ ફેરફારથી ટેક્નોલોજી કંપનીઓ અને સરકાર વચ્ચે નવો વિવાદ ઊભો થવાની શક્યતા પણ છે. બીજી તરફ, સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાતી ભ્રામક કે નુકસાનકારક સામગ્રી સામે વધુ જવાબદારી નક્કી કરવાની દિશામાં આ મોટું પગલું બની શકે છે. જોકે, પ્લેટફોર્મ્સ પર કાનૂની જવાબદારી વધે તો તેઓ વિવાદાસ્પદ અથવા જોખમી ગણાતી સામગ્રીને લઈને વધુ કડક પગલાં લઈ શકે છે. તેની અસર યુઝર્સની અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને ઓનલાઇન ચર્ચા પર કેવી પડશે તે પણ મહત્ત્વનો પ્રશ્ન રહેશે.
