મેઘાલયનું માવસિનરામ વિશ્વમાં સૌથી વધુ વરસાદ પડતા વિસ્તારોમાં ગણાય છે. અહીં સામાન્ય રીતે વર્ષ દરમિયાન હજારો મિલીમીટર વરસાદ નોંધાય છે. પરંતુ હવે આ જ વિસ્તારમાં વરસાદની બદલાતી પેટર્નને કારણે પાણીની અછત અને દુષ્કાળનું જોખમ વધી રહ્યું છે. નવી સંશોધન આધારિત માહિતી મુજબ, આબોહવા પરિવર્તનના કારણે માવસિનરામ અને ચેરાપુંજી જેવા વિસ્તારોમાં વરસાદી દિવસોની સંખ્યા ઘટી રહી છે, જ્યારે ઓછા દિવસોમાં વધુ તીવ્ર વરસાદ પડવાની સ્થિતિ વધી રહી છે.સામાન્ય રીતે માવસિનરામનું નામ આવતા જ ભારે વરસાદની તસવીર સામે આવે છે.
મેઘાલય સરકારના જણાવ્યા મુજબ માવસિનરામમાં સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ આશરે 11,872 મિલીમીટર છે. તેની ભૌગોલિક સ્થિતિને કારણે અહીં બંગાળની ખાડી તરફથી આવતી ભેજવાળી હવા પહાડો સાથે અથડાય છે અને ભારે વરસાદ થાય છે. આ પ્રક્રિયાને ઓરોગ્રાફિક રેઇનફોલ કહેવામાં આવે છે.પરંતુ હવે વરસાદનું સ્વરૂપ બદલાઈ રહ્યું છે. તાજેતરના અભ્યાસમાં 1981થી 2100 સુધીના હવામાન અને જળવિજ્ઞાન સંબંધિત આંકડાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે. તેમાં જાણવા મળ્યું કે વરસાદી દિવસોમાં દર વર્ષે સરેરાશ 0.40 દિવસનો ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે. બીજી તરફ, વરસાદની તીવ્રતામાં વધારો થઈ રહ્યો છે. એટલે કે લાંબા સમય સુધી ધીમો વરસાદ પડવાને બદલે ટૂંકા સમયગાળામાં ભારે વરસાદ પડવાની સ્થિતિ વધી રહી છે.
આ સ્થિતિ પાણીની ઉપલબ્ધતા માટે ગંભીર બની શકે છે. પહાડી વિસ્તારની ઢાળવાળી જમીન પર ભારે વરસાદ પડતાં પાણી ઝડપથી નદીઓ અને નીચાણવાળા વિસ્તારો તરફ વહી જાય છે. પરિણામે વરસાદનું મોટું પ્રમાણ જમીનમાં ઉતરીને ભૂગર્ભજળનું પુનઃભરણ કરી શકતું નથી. તેથી ચોમાસા દરમિયાન પાણીની ભરપૂરતા હોવા છતાં વરસાદ બાદના સૂકા મહિનાઓમાં પાણીની અછત સર્જાઈ શકે છે.મેઘાલય સરકાર પણ આ સમસ્યાને પાણી સુરક્ષા સાથે જોડાયેલી ગંભીર બાબત તરીકે દર્શાવે છે. રાજ્યના સોઇલ એન્ડ વોટર કન્ઝર્વેશન વિભાગના જણાવ્યા પ્રમાણે, ભારે વાર્ષિક વરસાદ હોવા છતાં મેઘાલયમાં ખાસ કરીને સૂકી ઋતુ દરમિયાન પાણીની અછત જોવા મળે છે.
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ સ્થિતિ પર આબોહવા પરિવર્તનની અસર પણ નોંધાઈ છે.તાપમાનમાં વધારો પણ સમસ્યાને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે. સંશોધનમાં લઘુત્તમ તાપમાનમાં દર વર્ષે આશરે 0.08 ડિગ્રી સેલ્સિયસ સુધીનો વધારો નોંધાયો છે. તાપમાન વધવાથી જમીન અને વનસ્પતિમાંથી પાણીનું બાષ્પીભવન વધે છે. વરસાદ વચ્ચેનો સમયગાળો વધે ત્યારે જમીનની ભેજ ઝડપથી ઘટી શકે છે.આ પરિસ્થિતિની અસર ખેતી, પીવાના પાણી અને પર્યટન પર પડી શકે છે. મેઘાલયના અનેક વિસ્તારોમાં લોકો કુદરતી ઝરણાં અને સ્થાનિક જળસ્રોતો પર આધાર રાખે છે. વરસાદના બદલાતા ચક્રને કારણે આવા જળસ્રોતો પર દબાણ વધી શકે છે.
ખેતી માટે પણ વરસાદનું યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય પ્રમાણમાં થવું મહત્વનું છે.વર્ષ 2026માં મેઘાલયમાં વરસાદની અછતની સ્થિતિ ખાસ ચિંતાજનક રહી છે. મીડિયાના 18 સપ્ટેમ્બર 2026ના અહેવાલ મુજબ, ચોમાસાની સિઝનમાં મેઘાલયમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં આશરે 59 ટકા ઓછો નોંધાયો હતો, જે દેશના રાજ્યોમાં સૌથી મોટી અછત હતી.આ સમગ્ર સ્થિતિ એ દર્શાવે છે કે કોઈ વિસ્તારને માત્ર કુલ વાર્ષિક વરસાદના આધારે પાણીથી સમૃદ્ધ માનવો પૂરતું નથી. વરસાદ ક્યારે પડે છે, કેટલા દિવસ પડે છે અને કેટલી તીવ્રતાથી પડે છે,આ તમામ બાબતો પાણીની ઉપલબ્ધતા નક્કી કરે છે. માવસિનરામ અને ચેરાપુંજીમાં બદલાતી વરસાદી પેટર્ન આબોહવા પરિવર્તન સામે પાણી વ્યવસ્થાપનની નવી પડકારજનક સ્થિતિ તરફ સંકેત આપે છે.
