મિડલ ઇસ્ટમાં ચાલી રહેલા તણાવ અને ઊર્જા સપ્લાયને લઈને વધી રહેલી ચિંતા વચ્ચે ભારત માટે રાહત આપતા સમાચાર સામે આવ્યા છે. દેશના દરિયાઈ વિસ્તારમાં તેલ અને કુદરતી ગેસની શોધ માટે ચાલી રહેલા મોટા અભિયાન દરમિયાન ઓડિશાના દરિયાકાંઠે ઊંડા સમુદ્રમાં કુદરતી ગેસની નવી શોધ થઈ છે. ઓડિશાના કિનારાથી આશરે 43 કિલોમીટર દૂર મહાનદી બેસિનમાં ખોદવામાં આવેલા ‘MDW-28’ કૂવામાં કુદરતી ગેસ મળ્યો છે. 18 સપ્ટેમ્બરે આ કૂવામાં ગેસની હાજરી સામે આવી હતી અને ત્યારબાદ સતત સારા દબાણ સાથે ગેસ બહાર આવી રહ્યો હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. આ શોધ એવા સમયે થઈ છે જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઊર્જા સુરક્ષા ફરી એક વખત મોટો મુદ્દો બની છે. મિડલ ઇસ્ટના દેશોમાં તણાવને કારણે ક્રૂડ ઓઈલ અને કુદરતી ગેસના સપ્લાયને લઈને અનિશ્ચિતતા જોવા મળી રહી છે. ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે મોટા પ્રમાણમાં આયાત પર આધારિત છે. આવી સ્થિતિમાં દેશની અંદર અથવા ભારતીય દરિયાઈ વિસ્તારમાં તેલ અને ગેસના નવા સ્ત્રોત મળવા લાંબા ગાળે મહત્વપૂર્ણ સાબિત થઈ શકે છે.
મહાનદી બેસિનમાં મળેલા કુદરતી ગેસની શોધનું મહત્વ એટલા માટે પણ વધી જાય છે કારણ કે આ વિસ્તાર ઊંડા સમુદ્રમાં આવેલો છે અને અહીં હજુ મોટા પ્રમાણમાં શોધખોળ કરવાની શક્યતા છે. MDW-28 કૂવામાં મળેલી સફળતાથી હવે આસપાસના વિસ્તારોમાં પણ હાઇડ્રોકાર્બનના વધુ ભંડારો હોવાની સંભાવનાઓ અંગે તપાસને વેગ મળી શકે છે. આ કૂવામાં ડ્રિલિંગની કામગીરી 25 જુલાઈથી શરૂ કરવામાં આવી હતી. લગભગ બે મહિના સુધી ચાલેલી કામગીરી બાદ 18 સપ્ટેમ્બરે કુદરતી ગેસ મળ્યો હતો. શરૂઆતના પરીક્ષણમાં ગેસ સારા દબાણ અને ઝડપ સાથે બહાર આવી રહ્યો હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. જોકે અહીં કુલ કેટલો ગેસ છે, કેટલા વિસ્તારમાં આ ભંડાર ફેલાયેલો છે અને લાંબા સમય સુધી કેટલું ઉત્પાદન મેળવી શકાય તેમ છે તે અંગે હજુ વિગતવાર તપાસ થવાની બાકી છે.
કોઈપણ નવા ગેસ ભંડારની શોધ બાદ તરત જ વ્યાવસાયિક ઉત્પાદન શરૂ કરવામાં આવતું નથી. સૌથી પહેલા ગેસના ભંડારનું કદ નક્કી કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ગેસની ગુણવત્તા, ઉત્પાદનની સંભાવના, દરિયાની ઊંડાઈ, જરૂરી ટેક્નોલોજી, ઉત્પાદન પાછળ થનારો ખર્ચ અને ગેસને દરિયાથી જમીન સુધી પહોંચાડવા માટે જરૂરી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવે છે. આ તમામ તપાસ બાદ જ નક્કી થાય છે કે આ ભંડારમાંથી મોટા પાયે ગેસનું ઉત્પાદન આર્થિક રીતે ફાયદાકારક રહેશે કે નહીં. જો આગળની તપાસમાં આ ભંડાર મોટો અને વ્યાવસાયિક ઉત્પાદન માટે યોગ્ય સાબિત થાય તો ભારત માટે તેની અસર મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. દેશમાં સ્થાનિક સ્તરે કુદરતી ગેસનું ઉત્પાદન વધે તો વિદેશમાંથી આયાત કરવામાં આવતા ગેસ પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. સાથે જ ઊર્જાની આયાત પાછળ ખર્ચાતા વિદેશી ચલણમાં પણ લાંબા ગાળે બચત થવાની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે.
ભારત માટે તેલ અને ગેસની આયાતનું બિલ અર્થતંત્ર માટે મહત્વનો મુદ્દો છે. દેશમાં વાહનવ્યવહાર, ઉદ્યોગો, વીજ ઉત્પાદન, ખાતર ઉત્પાદન, ઘરેલું ઉપયોગ અને અન્ય અનેક ક્ષેત્રોમાં ઊર્જાની જરૂરિયાત સતત વધી રહી છે. બીજી તરફ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસના ભાવમાં થતા ફેરફારની સીધી અસર ભારતના આયાત ખર્ચ પર પડે છે. તેથી દેશમાં ઉપલબ્ધ ઊર્જા સ્ત્રોતોની શોધ વધારવા પર છેલ્લા કેટલાક સમયથી વધુ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. મહાનદી બેસિનમાં થયેલી આ શોધ ‘સમુદ્ર મંથન’ અભિયાન સાથે પણ જોડાયેલી હોવાથી તેનું મહત્વ વધુ છે. દેશના ઊંડા અને હજુ પૂરતા પ્રમાણમાં ન શોધાયેલા દરિયાઈ વિસ્તારોમાં તેલ તથા કુદરતી ગેસના ભંડારો શોધવા માટે આ મહત્વાકાંક્ષી અભિયાન શરૂ કરવામાં આવ્યું છે.
આ અભિયાનને જુલાઈ 2026માં મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. વર્ષ 2030-31 સુધી ચાલનારા આ અભિયાન માટે લગભગ રૂ.84,084 કરોડનું બજેટ રાખવામાં આવ્યું છે. તેનો મુખ્ય હેતુ ભારતના વિશાળ દરિયાઈ વિસ્તારમાં છુપાયેલા હાઇડ્રોકાર્બન ભંડારો શોધવાનો છે. ખાસ કરીને એવા ઊંડા સમુદ્રી વિસ્તારો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવી રહ્યું છે જ્યાં અગાઉ ટેક્નોલોજી, ખર્ચ અથવા અન્ય પડકારોને કારણે પૂરતી શોધખોળ થઈ શકી નહોતી. ‘સમુદ્ર મંથન’ હેઠળ માત્ર કૂવા ખોદવા પૂરતું જ કામ નહીં થાય. દરિયાની અંદરની ભૂસ્તરીય રચના સમજવા માટે આધુનિક સર્વે કરવામાં આવશે. કયા વિસ્તારમાં તેલ કે કુદરતી ગેસ મળવાની શક્યતા વધારે છે તે શોધવા માટે આધુનિક ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. સંભાવના ધરાવતા વિસ્તારોની ઓળખ થયા બાદ ત્યાં ઊંડા સમુદ્રમાં કૂવા ખોદીને વાસ્તવિક સ્થિતિ તપાસવામાં આવશે.
મહાનદી બેસિનમાં MDW-28 આ અભિયાન હેઠળ મહત્વ ધરાવતા કૂવાઓમાં સામેલ છે. આ વિસ્તારમાં કુલ ચાર મુખ્ય કૂવા ખોદવાની યોજના છે અને તેમાં MDW-28 પ્રથમ છે. પ્રથમ જ મહત્વપૂર્ણ ડ્રિલિંગમાં ગેસ મળવાથી હવે બાકીના કૂવાઓ પર પણ ખાસ નજર રહેશે. જો આસપાસના અન્ય કૂવાઓમાં પણ ગેસની હાજરી મળે તો મહાનદી બેસિન ભવિષ્યમાં ભારતના મહત્વના ઓફશોર ગેસ ઉત્પાદન વિસ્તારોમાં સામેલ થઈ શકે છે. આ વિસ્તારમાં અગાઉ પણ કુદરતી ગેસ સાથે જોડાયેલી શોધ થઈ ચૂકી છે. વર્ષ 2024 દરમિયાન ‘ઉત્કલ’ અને ‘કોણાર્ક’ નામની શોધો સામે આવી હતી. હવે નવી શોધ બાદ આ સમગ્ર વિસ્તારમાં અલગ-અલગ મળેલા ગેસ સ્ત્રોતોને ભવિષ્યમાં એકીકૃત રીતે વિકસાવવાની શક્યતા પણ વધી છે.
એક જ વિસ્તારમાં એકથી વધુ ગેસ ભંડારો મળી આવે તો ઉત્પાદન માટે જરૂરી કેટલીક સુવિધાઓનો સંયુક્ત ઉપયોગ શક્ય બની શકે છે. દરિયાની અંદર પાઇપલાઇન, ઉત્પાદન પ્લેટફોર્મ, પ્રોસેસિંગ સિસ્ટમ અને ગેસને જમીન સુધી પહોંચાડવા માટેનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખૂબ ખર્ચાળ હોય છે. નજીકના અનેક ભંડારોને એકસાથે વિકસાવવામાં આવે તો કેટલાક કિસ્સામાં ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટાડવામાં અને પ્રોજેક્ટને ઝડપથી આગળ વધારવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે હાલની શોધને લઈને ઉત્સાહ વચ્ચે સૌથી મહત્વપૂર્ણ બાબત એ છે કે ગેસના કુલ ભંડાર અંગેનો અંતિમ આંકડો હજુ સામે આવ્યો નથી. કૂવામાંથી ગેસ મળવો એક મહત્વપૂર્ણ સફળતા છે, પરંતુ તેમાંથી કેટલો ગેસ કાઢી શકાય અને કેટલા વર્ષ સુધી ઉત્પાદન ચાલુ રહી શકે તે આગળના પરીક્ષણો બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
ભારત માટે કુદરતી ગેસનું મહત્વ આગામી વર્ષોમાં વધુ વધવાની શક્યતા છે. કોલસા અને અન્ય પરંપરાગત ઈંધણની સરખામણીએ કુદરતી ગેસનો ઉપયોગ ઘણા ક્ષેત્રોમાં સ્વચ્છ ઊર્જા વિકલ્પ તરીકે કરવામાં આવે છે. શહેરોમાં PNG અને CNGનો ઉપયોગ, ખાતર ઉદ્યોગ, પેટ્રોકેમિકલ ક્ષેત્ર, વીજ ઉત્પાદન અને ઔદ્યોગિક એકમોમાં કુદરતી ગેસની મોટી માંગ રહે છે. આ માંગને પહોંચી વળવા માટે સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવું ભારતની ઊર્જા નીતિ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. દેશના દરિયાઈ વિસ્તારમાં તેલ અને ગેસ શોધવાની કામગીરીમાં સૌથી મોટો પડકાર ઊંડા સમુદ્રની મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ છે. દરિયાની અંદર હજારો મીટર સુધી ડ્રિલિંગ કરવું ટેક્નિકલ રીતે મુશ્કેલ હોવા ઉપરાંત ખૂબ ખર્ચાળ પણ છે. દરિયાઈ હવામાન, પાણીનું દબાણ, સમુદ્રની અંદરની ભૂસ્તરીય રચના અને ઉત્પાદન માટે જરૂરી વિશેષ સાધનોને કારણે આવા પ્રોજેક્ટમાં મોટું રોકાણ જરૂરી બને છે.
આ જ કારણથી ‘સમુદ્ર મંથન’ અભિયાન હેઠળ આધુનિક ટેક્નોલોજી અને મોટા પાયે રોકાણ સાથે દેશના અણછૂયા દરિયાઈ વિસ્તારો સુધી પહોંચવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. મહાનદી બેસિનની તાજેતરની સફળતા આ પ્રયાસ માટે મહત્વપૂર્ણ શરૂઆત બની શકે છે. ખાસ કરીને હાલની વૈશ્વિક પરિસ્થિતિએ ઊર્જા ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભરતાનું મહત્વ ફરી સામે લાવ્યું છે. દુનિયાના કોઈ એક વિસ્તારમાં યુદ્ધ કે રાજકીય તણાવ ઊભો થાય ત્યારે ક્રૂડ ઓઈલ અને ગેસના ભાવ ઝડપથી બદલાઈ શકે છે. દરિયાઈ વેપાર માર્ગોમાં વિક્ષેપ આવે તો સપ્લાય પણ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે. ભારત જેવા મોટા ઊર્જા વપરાશકાર દેશ માટે તેથી પોતાના સ્ત્રોત વિકસાવવાનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ છે.
જો મહાનદી બેસિનમાં મળેલો ગેસનો ભંડાર અપેક્ષા મુજબ મોટો નીકળે અને વ્યાવસાયિક ઉત્પાદન માટે યોગ્ય સાબિત થાય તો તેનો ફાયદો માત્ર ગેસ ઉત્પાદન પૂરતો મર્યાદિત નહીં રહે. તે ભારતના ઊંડા સમુદ્રમાં વધુ શોધખોળ માટે વિશ્વાસ વધારી શકે છે. સાથે જ અન્ય ઓફશોર બેસિનમાં પણ મોટા પ્રોજેક્ટ હાથ ધરવા માટે પ્રોત્સાહન મળી શકે છે. હાલ MDW-28માંથી મળેલા શરૂઆતના પરિણામો આશાજનક છે. હવે સમગ્ર નજર તેના વિગતવાર મૂલ્યાંકન પર રહેશે. તપાસ બાદ જ ગેસનો કુલ જથ્થો, ઉત્પાદન ક્ષમતા અને વ્યાવસાયિક ઉપયોગ અંગે સ્પષ્ટ ચિત્ર સામે આવશે. તેમ છતાં ઓડિશાના દરિયાકાંઠાથી આશરે 43 કિલોમીટર દૂર ઊંડા સમુદ્રમાં મળેલી આ સફળતાએ ભારતના ‘સમુદ્ર મંથન’ અભિયાનને મહત્વપૂર્ણ શરૂઆત આપી છે અને દેશની લાંબા ગાળાની ઊર્જા સુરક્ષા માટે નવી આશા ઊભી કરી છે.
