ભારત અને ચીન વચ્ચે હિમાલયની સરહદે વ્યૂહાત્મક અવિશ્વાસ હજી યથાવત્ છે. બીજી તરફ, બંને દેશો વચ્ચેનો વેપાર ઝડપથી વધી રહ્યો છે. આ વિરોધાભાસ આજની ભારતીય વિદેશનીતિ અને આર્થિક નીતિ સામે એક પાયાનો પ્રશ્ન ઊભો કરે છે: જે દેશ સાથે સરહદે સુરક્ષાની ચિંતા છે, તેના પર ઔદ્યોગિક જરૂરિયાતો માટેની નિર્ભરતા શા માટે વધી રહી છે?
વાણિજ્ય મંત્રાલયના તાજેતરના આંકડા આ પ્રશ્નને વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ બનાવે છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ના પ્રથમ છ મહિનામાં, એટલે કે એપ્રિલથી સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ દરમિયાન, ભારત અને ચીન વચ્ચેનો દ્વિપક્ષીય માલવેપાર આશરે ૨૯ ટકા વધીને ૯૧.૭૬ અબજ ડૉલર થયો. આ ગાળા દરમિયાન ચીન ભારતનો સૌથી મોટો વેપારી ભાગીદાર બન્યો અને તેણે અમેરિકાને પાછળ છોડ્યું. પરંતુ આ આંકડાની પાછળ બીજી એક હકીકત છે, જે વધુ ગંભીર ચર્ચા માગે છે: ભારતનો ચીન સાથેનો વેપાર વધી રહ્યો છે,
પરંતુ આયાત અને નિકાસ વચ્ચેનું અંતર પણ વધી રહ્યું છે. ભારતે ચીનમાં આશરે ૧૧.૪૧ અબજ ડૉલરની નિકાસ કરી, જ્યારે ત્યાંથી ૮૦.૩૪ અબજ ડૉલરની આયાત કરી. પરિણામે, ભારતની વેપાર ખાધ આશરે ૬૮.૯૩ અબજ ડૉલર રહી. આ આંકડા દર્શાવે છે કે વેપાર વધવો અને વેપારનું સંતુલન સુધરવું એ બે અલગ બાબતો છે.
પ્રશ્ન એ છે કે ચીન પરની નિર્ભરતા કેમ વધી રહી છે? ભારત મોબાઇલ ફોન, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, સૌર ઊર્જા, ઇલેક્ટ્રિક વાહનો અને દવા ઉદ્યોગમાં ઉત્પાદન વધારવા માગે છે. પરંતુ આ ક્ષેત્રોમાં વપરાતા અનેક ઘટકો, રસાયણો અને મશીનરી માટે ભારત ચીન પર નિર્ભર છે. ચીન પાસે વિશાળ ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન ક્ષમતા, વિકસિત પુરવઠા-સાંકળ અને મોટા પાયે ઉત્પાદન કરવાની સગવડ છે. તેથી ભારતીય કંપનીઓને ઘણી વસ્તુઓ ત્યાંથી સસ્તા ભાવે અને ઝડપથી મળે છે. જોકે, આ નિર્ભરતા પુરવઠો ખોરવાય અથવા રાજકીય તણાવ વધે ત્યારે ભારતીય ઉદ્યોગો માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
વેપારનો બીજો મહત્ત્વનો પ્રશ્ન એ છે કે ભારતીય ઉત્પાદનોને ચીનના બજારમાં પૂરતી તક મળે છે કે નહીં. ભારતની દવાઓ, કૃષિપેદાશો, રસાયણો અને ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનોને ચીનમાં બજારમાં પ્રવેશ મેળવવામાં વિવિધ અવરોધોનો સામનો કરવો પડે છે. બીજી તરફ, ચીનનાં ઉત્પાદનો ભારતીય બજારમાં મોટા પ્રમાણમાં પ્રવેશે છે. વેપારની વૃદ્ધિ બંને દેશો માટે લાભદાયી ત્યારે જ બને, જ્યારે બજારમાં પ્રવેશની શરતો વાજબી હોય અને ભારતીય કંપનીઓને પણ સ્પર્ધાની સમાન તક મળે.
૨૦૨૦ના ગલવાન સંઘર્ષ પછી ભારત-ચીન સંબંધોમાં અવિશ્વાસ વધ્યો હતો. ત્યારબાદ બંને દેશોએ સરહદી તણાવ ઘટાડવા અને રાજદ્વારી સંવાદ ફરી શરૂ કરવાના પ્રયાસો કર્યા છે. પરંતુ વેપાર વધે એટલે સરહદી પ્રશ્નો ઉકેલાઈ ગયા એવું માનવું યોગ્ય નથી. ભારતે ચીન સાથેનો દરેક વેપાર બંધ કરવાની જરૂર નથી, કારણ કે તેનાથી ભારતીય ઉદ્યોગો અને ગ્રાહકોને પણ નુકસાન થઈ શકે છે. પરંતુ સસ્તી આયાતના ટૂંકા ગાળાના લાભ માટે લાંબા ગાળાની વ્યૂહાત્મક નિર્ભરતા વધવા દેવી પણ જોખમી છે.
તો ભારતે શું કરવું જોઈએ? ભારતે ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકો, બૅટરી, સેમિકન્ડક્ટર, વિશિષ્ટ રસાયણો અને ઔદ્યોગિક મશીનરીનું સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવું જોઈએ. જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, યુરોપ અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના દેશો સાથે વૈકલ્પિક પુરવઠા-સાંકળો વિકસાવવી જોઈએ. સાથે જ, ચીનના બજારમાં ભારતીય ઉત્પાદનોને ન્યાયસંગત પ્રવેશ મળે તે માટે વાટાઘાટો કરવી જોઈએ. ભારત-ચીન વેપારમાં વધારો આર્થિક જરૂરિયાતો અને પરસ્પર નિર્ભરતા દર્શાવે છે, પરંતુ વધતી વેપાર ખાધ ચિંતાનો વિષય છે. ભારતે વેપારના લાભો જાળવી રાખતાં વ્યૂહાત્મક જોખમો ઘટાડવાં પડશે. ભારતની સફળતાનો માપદંડ ચીન સાથેનો વેપાર કેટલો વધ્યો એ નહીં, પરંતુ તેનાથી સ્થાનિક ઉત્પાદન, રોજગાર અને નિકાસ કેટલી વધી તથા વેપાર ખાધ અને વ્યૂહાત્મક નિર્ભરતા કેટલી ઘટી એ હોવો જોઈએ.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
