અમેરિકા દુનિયાનો સુપરપાવર નથી પણ દુનિયાનો ગુંડો છે. અમેરિકા ધારે તો કોઈ દેશના રાષ્ટ્રપતિનું અપહરણ કરાવી શકે છે અને કોઈની હત્યા પણ કરાવી શકે છે. અમેરિકાની ગુપ્તચર સંસ્થાઓ દાયકાઓથી અમેરિકાનાં હિતોને ફાયદો ન કરાવે તેવી સરકારનું પતન અને પરિવર્તન કરાવતી આવી છે, પણ અમેરિકાની સરકાર ક્યારેય તેની જવાબદારી લેતી નહોતી. હવે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની આગેવાની હેઠળની સરકાર એટલી નફ્ફટ બની ગઈ છે કે તે પોતાને માફક ન આવે તેવી સરકારને ઉથલાવી પાડે છે અને તેની ક્રેડિટ લેવામાં પણ શરમનો અનુભવ કરતી નથી.
નજીકના ભૂતકાળમાં ભારતના બે પડોશી દેશો પાકિસ્તાન અને બાંગ્લા દેશમાં સત્તાપલટો થયો તેમાં સ્પષ્ટપણે અમેરિકાનો હાથ હતો. હવે અમેરિકા ઇરાનમાં એ જ દાવ રમી રહ્યું છે. કોઈ પણ દેશમાં જેમ શાસક પક્ષ હોય છે તેમ વિરોધ પક્ષ પણ હોય છે. અમેરિકા શાસક પક્ષ તેમ જ વિરોધ પક્ષના નેતાઓને પણ સામ, દામ, દંડ અને ભેદની નીતિ દ્વારા પોતાના વશમાં રાખે છે.
જો શાસક પક્ષના નેતા અમેરિકાના ઇશારા પર નાચવાનો ઇનકાર કરે તો અમેરિકા વિપક્ષી નેતાને તમામ પ્રકારની સહાય પૂરી પાડીને સત્તાપરિવર્તન કરાવે છે. ઇરાનમાં વર્તમાન સરકારને ઉથલાવી પાડવા અમેરિકા ઇરાનના ભૂતપૂર્વ શાહના પુત્ર રેઝા પહેલવીનો હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરે છે. સોશિયલ મીડિયાના વિડીયો ફૂટેજમાં ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીને હટાવવાની અને દેશના છેલ્લા શાહના દેશનિકાલ પુત્ર રેઝા પહલવીને પરત લાવવાની માંગણી કરતા વિરોધીઓ દર્શાવવામાં આવ્યા હતા, જેમણે તેમના સમર્થકોને રસ્તા પર ઊતરવા માટે વિનંતી કરી હતી.
ઈરાનમાં સતત ૧૨ દિવસથી સરકાર સામે વિરોધ પ્રદર્શનો ચાલી રહ્યાં છે. અમેરિકન ડોલર સામે ઈરાની ચલણના સતત અવમૂલ્યન અને વધી રહેલા ફુગાવા સામેના ગુસ્સા પછી વિરોધ પ્રદર્શન શરૂ થયાં હતાં અને ઈરાનના તમામ ૩૧ પ્રાંતોનાં ૧૦૦ થી વધુ શહેરો અને નગરોમાં ફેલાઈ ગયાં હતાં. અત્યાર સુધીમાં ઓછામાં ઓછા ૩૪ વિરોધીઓ માર્યા ગયા છે, જેમાં પાંચ બાળકોનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત આઠ સુરક્ષા કર્મચારીઓનાં પણ મોત થયાં છે.
વોશિંગ્ટન ડી.સી.માં રહેતા રેઝા પહલવીએ ઈરાનીઓને રસ્તાઓ પર ઊતરવા અને તેમની માંગણીઓ ઉઠાવવા માટે એક થવાનું આહ્વાન કર્યા પછી વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થયાં છે. ૧૯૭૯ની ઇસ્લામિક ક્રાંતિમાં રેઝા પહલવીના પિતાને સત્તા પરથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા હતા. વીડિયોમાં શાહ અમર રહો અને આ છેલ્લી લડાઈ છે, પહેલવીઓ પાછા આવશે, જેવા નારા સંભળાય છે. કેટલાંક લોકો ઓવરબ્રિજ પર ચઢતા અને સર્વેલન્સ કેમેરા જેવા દેખાતાં તત્ત્વોને દૂર કરતાં જોવા મળે છે.
ઓનલાઈન પોસ્ટ કરાયેલા અન્ય એક વીડિયોમાં પૂર્વી તેહરાનમાં મુખ્ય રસ્તા પર મોટી સંખ્યામાં વિરોધીઓ ચાલતા જોવા મળ્યા હતા. મધ્ય ઈરાનના શહેર ઇસ્ફહાનના એક વીડિયોમાં વિરોધીઓ સરમુખત્યારશાહી મુલતવી રાખોના નારા લગાવતા દેખાય છે, જે સર્વોચ્ચ નેતા ખામેનીને ઉદ્દેશીને પોકારાઈ રહ્યા છે. ઉત્તરીય શહેર બાબોલમાં શાહ અમર રહો અને ઉત્તરપશ્ચિમ શહેર તબ્રીઝમાં ડરશો નહીં, આપણે બધા સાથે છીએના નારાઓ સંભળાયા હતા.
ઈરાનના રાજ્ય મીડિયાએ ગુરુવારના અશાંતિના પ્રમાણને ઓછું આંક્યું છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં તો ખાલી શેરીઓના વીડિયોનો ઉપયોગ કરીને એવો દાવો પણ કર્યો છે કે કોઈ વિરોધ પ્રદર્શન થયા જ નથી. દરમિયાન, ઇન્ટરનેટ મોનિટરિંગ સંસ્થા નેટબ્લોક્સે જણાવ્યું હતું કે તેમના ડેટા દર્શાવે છે કે ઈરાન હાલમાં દેશવ્યાપી ઇન્ટરનેટ શટડાઉનનો અનુભવ કરી રહ્યું છે. આ ઘટના દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શનોને લક્ષ્ય બનાવતા ડિજિટલ સેન્સરશીપ પગલાં પછી આવી છે. આનાથી લોકોના નિર્ણાયક સમયે એકબીજા સાથે વાતચીત કરવાના અધિકાર પર અસર પડી છે.
પશ્ચિમી પ્રાંત ઇલમના નાના શહેર લોમારના વીડિયોમાં લોકો ‘તોપો, ટેન્ક, ફટાકડા, મૌલવીઓ જવા જ જોઈએ’ના નારા લગાવતા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. આ નારાને ધાર્મિક સત્તા સાથે જોડવામાં આવી રહ્યા છે. બીજા એક વીડિયોમાં લોકો બેંકની બહાર હવામાં કાગળો ફેંકતા દર્શાવવામાં આવ્યા હતા. બીજા એક વીડિયોમાં ઇલમ, કર્માનશાહ અને લોરેસ્તાન પ્રાંતના ઘણા કુર્દિશ શહેરો અને નગરોમાં દુકાનો બંધ જોવા મળી હતી.
આ ઘટનાક્રમ દેશનિકાલ કરાયેલા કુર્દિશ વિરોધ જૂથો દ્વારા કરવામાં આવેલી અપીલ બાદ બન્યો, જેમાં પ્રદેશમાં પ્રદર્શનો પરના ઘાતક કાર્યવાહીના વિરોધમાં હડતાળનું આહ્વાન કરવામાં આવ્યું. કુર્દિશ માનવાધિકાર સંગઠન હેંગાવના જણાવ્યા અનુસાર અશાંતિ દરમિયાન ઇલમ, કર્માનશાહ અને લોરેસ્તાનમાં સુરક્ષા દળો દ્વારા કરવામાં આવેલી કાર્યવાહીમાં ઓછામાં ઓછા ૧૭ વિરોધીઓ માર્યા ગયા છે, જેમાંથી ઘણા કુર્દિશ અથવા લોર વંશીય લઘુમતીમાંથી હતા. બુધવારે, પશ્ચિમ ઈરાનનાં અનેક શહેરો અને નગરોમાં તેમજ અન્ય વિસ્તારોમાં વિરોધીઓ અને સુરક્ષા દળો વચ્ચે હિંસક અથડામણો થઈ હતી.
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ગુરુવારે ફરી એક વાર ચેતવણી આપી હતી કે જો ઈરાની અધિકારીઓ વિરોધીઓને મારી નાખશે તો અમેરિકા લશ્કરી કાર્યવાહી કરી શકે છે. હ્યુ હેવિટ શો સાથેની એક મુલાકાતમાં તેમણે કહ્યું કે ‘‘મેં તેમને કહ્યું છે કે જો તેઓ લોકોને મારવાનું શરૂ કરશે, જેમ કે તેઓ ઘણી વાર તેમનાં રમખાણો દરમિયાન કરે છે, તો અમે તેમને ખૂબ જ કડક જવાબ આપીશું.’’અગાઉ, ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને સુરક્ષા દળોને શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શનોનો સામનો કરવા માટે સંપૂર્ણ સંયમ રાખવા વિનંતી કરી હતી.
ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા ખામેનીએ શનિવારે કહ્યું હતું કે ‘‘અધિકારીઓએ વિરોધકર્તાઓ સાથે વાત કરવી જોઈએ, પરંતુ તોફાનો કરનારાઓને તેમનું સ્થાન બતાવવું જોઈએ.’’ખુલ્લા બજારમાં અમેરિકન ડોલર સામે ઈરાની ચલણ રિયાલના મૂલ્યમાં તીવ્ર ઘટાડાથી ગુસ્સે ભરાયેલા તેહરાનમાં દુકાનદારો ૨૮ ડિસેમ્બરે રસ્તા પર ઊતરી આવ્યા ત્યારે વિરોધ પ્રદર્શન શરૂ થયાં હતાં. છેલ્લા એક વર્ષમાં, ઈરાની રિયાલ રેકોર્ડ નીચા સ્તરે પહોંચી ગયો છે અને ફુગાવો ૪૦ ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે. ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધોએ પણ અર્થતંત્રને અસર કરી છે.
ઇસ્લામિક ક્રાંતિ પછીનો સૌથી મોટાં વિરોધ પ્રદર્શનો ૨૦૦૯ માં થયાં હતાં, જ્યારે વિવાદિત રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી બાદ લાખો ઈરાનીઓ મુખ્ય શહેરોની શેરીઓમાં ઊતરી આવ્યાં હતાં. ત્યાર બાદ થયેલી કડક કાર્યવાહીમાં ડઝનબંધ વિપક્ષી સમર્થકો માર્યા ગયાં હતાં અને હજારોની અટકાયત કરવામાં આવી હતી. હવે કેટલાક વિરોધીઓ સ્વર્ગસ્થ શાહ મોહમ્મદ રેઝા પહલવીના પુત્રના સમર્થનમાં સૂત્રોચ્ચાર કરતા પણ સાંભળવામાં આવ્યા હતા, જેમને ૧૯૭૯ની ઇસ્લામિક ક્રાંતિમાં ઉથલાવી દેવામાં આવ્યા હતા, જેમાં ‘શાહ લાંબુ જીવો’નો સમાવેશ થાય છે. જવાબમાં, અમેરિકામાં દેશનિકાલની હાલતમાં જીવી રહેલા રેઝા પહલવીએ ઇન્સ્ટાગ્રામ પર લખ્યું કે હું તમારી સાથે છું. આપણે જીતીશું, કારણ કે અમારું કારણ સાચું છે અને આપણે એક છીએ. જ્યાં સુધી આ સરકાર સત્તામાં રહેશે, ત્યાં સુધી દેશની આર્થિક સ્થિતિ બગડતી રહેશે.
સોમવારે ફ્લોરિડામાં અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઇઝરાયલી વડા પ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂ વચ્ચેની બેઠકમાં ઈરાન મુખ્ય એજન્ડામાં હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. એક સંયુક્ત પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનમાં શાસન પરિવર્તનને સમર્થન આપ્યું છે કે કેમ તે અંગે ટિપ્પણી કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, પરંતુ કહ્યું હતું કે તેમને ઘણી સમસ્યાઓ છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે એમ પણ કહ્યું કે જો ઈરાન તેના બેલિસ્ટિક મિસાઈલ અથવા પરમાણુ કાર્યક્રમો ફરી શરૂ કરે છે, તો તેઓ ઈરાન પર અમેરિકાના બીજા તબક્કાના હવાઈ હુમલાને સમર્થન આપી શકે છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
