એક વર્ષ સુધી સોનું નહીં ખરીદવાની વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની અપીલ બાદ દેશભરમાં તેની પાછળના આર્થિક કારણોની ચર્ચા શરૂ થઈ છે. સિકંદરાબાદમાં જનસભાને સંબોધિત કરતી વખતે PM મોદીએ મિડલ ઇસ્ટમાં ચાલી રહેલા ઈરાન-અમેરિકા સંઘર્ષ અને યુક્રેન યુદ્ધની અસરોનો ઉલ્લેખ કરીને લોકોને એક વર્ષ સુધી સોનાની ખરીદી ટાળવાની અપીલ કરી હતી. ક્રૂડ ઓઇલના વધતા ભાવ, રૂપિયાની નબળાઈ અને વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતા વચ્ચે આ અપીલને ભારતની વિદેશી મુદ્રાની સ્થિતિ સાથે જોડવામાં આવી રહી છે. સવાલ એ છે કે જો દેશના લોકો એક વર્ષ સુધી સોનું ખરીદવાનું ટાળે તો ભારતને કેટલો ફાયદો થઈ શકે?
ભારત વિશ્વમાં સોનાની સૌથી વધુ ખરીદી કરતા દેશોમાં બીજા ક્રમે આવે છે. દેશમાં દર વર્ષે અંદાજે 700થી 800 ટન સોનાની માંગ રહે છે, જ્યારે તેની સામે સ્થાનિક સ્તરે માત્ર 1થી 2 ટન જેટલું જ ઉત્પાદન થાય છે. એટલે કે ભારત પોતાની સોનાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો વિદેશમાંથી આયાત કરે છે. અંદાજ મુજબ, દેશની કુલ સોનાની જરૂરિયાતના આશરે 90 ટકા માટે આયાત પર નિર્ભર રહેવું પડે છે. સોનાની આયાત માટે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં અમેરિકન ડોલરમાં ચૂકવણી કરવામાં આવે છે. તેથી સોનાની માંગ વધે ત્યારે ભારતમાંથી મોટી માત્રામાં ડોલર બહાર જાય છે. ડોલરની વધતી માંગની અસર રૂપિયાના વિનિમય દર પર પણ પડી શકે છે.
નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ભારતની સોનાની આયાત પાછળ આશરે 72 અબજ ડોલર ખર્ચાયા હતા. તેની સરખામણીએ નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં આ ખર્ચ 58 અબજ ડોલર હતો. એટલે કે એક વર્ષમાં સોનાની આયાતના ખર્ચમાં આશરે 24 ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો. આટલી મોટી રકમ ડોલરમાં ચૂકવવી પડતી હોવાથી દેશની વિદેશી મુદ્રા પર દબાણ ઊભું થઈ શકે છે. જો સોનાની ખરીદીમાં ઘટાડો થાય તો તેની સીધી અસર આયાતના જથ્થા અને તેના માટે થતી વિદેશી ચૂકવણી પર પડી શકે છે.
ભારતના વિદેશી મુદ્રા ભંડારના આંકડા પણ આ ચર્ચામાં મહત્ત્વના છે. ઉપલબ્ધ આંકડા પ્રમાણે, ફેબ્રુઆરી 2026માં દેશનો વિદેશી મુદ્રા ભંડાર આશરે 728 અબજ ડોલર સુધી પહોંચ્યો હતો. જોકે, વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા અને અન્ય આર્થિક પરિબળોને કારણે એપ્રિલમાં તે ઘટીને આશરે 691 અબજ ડોલર થયો હતો. હાલમાં દર્શાવાયેલા આંકડા મુજબ ભારતનો વિદેશી મુદ્રા ભંડાર આશરે 690.69 અબજ ડોલર છે. વિદેશી મુદ્રા ભંડાર દેશની આર્થિક સુરક્ષા માટે મહત્ત્વનો છે. તેનો ઉપયોગ વિદેશી આયાતની ચૂકવણી અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય જવાબદારીઓ પૂરી કરવા ઉપરાંત રૂપિયાના વિનિમય દરમાં અચાનક થતા મોટા ફેરફારોને નિયંત્રિત કરવામાં પણ થાય છે.
બીજી તરફ, ભારતની ચાલુ ખાતાની ખોટ વધવાની શક્યતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય નાણા ભંડોળના અંદાજ મુજબ, વર્ષ 2026માં ભારતની ચાલુ ખાતાની ખોટ વધીને 84.5 અબજ ડોલર થઈ શકે છે, જે દેશના કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન એટલે કે GDPના આશરે 2 ટકા જેટલી છે. ચાલુ ખાતાની ખોટનો અર્થ એ છે કે દેશને વિદેશમાંથી મળતા ડોલર અને અન્ય આવકની સરખામણીએ આયાત તથા અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય ચૂકવણી પાછળ વધુ નાણાં ખર્ચવા પડે છે. જ્યારે દેશની આયાત વધે છે ત્યારે ડોલરની માંગ પણ વધી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં રૂપિયાની કિંમત પર દબાણ ઊભું થવાની શક્યતા રહે છે.
હવે સોનાની ખરીદી ઘટાડવાથી કેટલી બચત થઈ શકે તે અંગેનું ગણિત સમજીએ. જો ભારતીયો એક વર્ષ સુધી સોનાની ખરીદીમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરે અને તેના કારણે સોનાની આયાતમાં 30થી 40 ટકાનો ઘટાડો થાય તો અંદાજે 20થી 25 અબજ ડોલરની બચત થઈ શકે છે. જો આયાતમાં 50 ટકા સુધીનો ઘટાડો થાય તો આ બચત આશરે 36 અબજ ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે. આ રકમ ભારતની અંદાજિત ચાલુ ખાતાની ખોટના મોટા હિસ્સા જેટલી છે. એટલે કે સોનાની આયાતમાં ઘટાડો થાય તો દેશમાંથી બહાર જતા ડોલરની માત્રા ઓછી થઈ શકે છે અને વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પરનું દબાણ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
મિડલ ઇસ્ટમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો થાય તો ભારત માટે મુશ્કેલી વધી શકે છે. ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો આયાત દ્વારા પૂરો કરે છે. ક્રૂડ ઓઇલની આયાત માટે પણ ડોલરમાં ચૂકવણી કરવી પડે છે. તેથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ વધે ત્યારે ભારતનું આયાત બિલ વધી જાય છે. સોનાની આયાત અને ક્રૂડ ઓઇલની આયાત બંને માટે થતી વિદેશી ચૂકવણી દેશની વિદેશી મુદ્રાની સ્થિતિ પર અસર કરી શકે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં સોનાની ખરીદી ઘટાડવાથી આયાત બિલમાં રાહત મળી શકે છે.
જોકે, એક વર્ષ સુધી સોનું ન ખરીદવાથી ભારતની તમામ આર્થિક મુશ્કેલીઓ દૂર થઈ જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. રૂપિયાની કિંમત, વિદેશી મુદ્રા ભંડાર અને ચાલુ ખાતાની ખોટ પર ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ, અન્ય ચીજવસ્તુઓની આયાત, નિકાસ, વિદેશી રોકાણ અને વૈશ્વિક બજારની સ્થિતિ જેવા અનેક પરિબળો અસર કરે છે. સોનાની આયાતમાં ઘટાડો થાય તો ચોક્કસપણે ડોલરની બચત થઈ શકે છે, પરંતુ વાસ્તવિક બચત કેટલી થશે તે લોકોની ખરીદી, આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સોનાના ભાવ અને આયાતના પ્રમાણ પર નિર્ભર રહેશે. આમ, PM મોદીની એક વર્ષ સુધી સોનું ન ખરીદવાની અપીલ પાછળનું મુખ્ય ગણિત દેશની વિદેશી મુદ્રાની બચત અને આયાત બિલ ઘટાડવા સાથે જોડાયેલું છે. ભારત દર વર્ષે સોનાની આયાત પાછળ અબજો ડોલર ખર્ચે છે. જો આ ખર્ચમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય તો દેશની વિદેશી મુદ્રાની સ્થિતિને રાહત મળી શકે છે. વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતા અને યુદ્ધની અસરો વચ્ચે સોનાની ખરીદી ઘટાડવાની અપીલને આર્થિક દૃષ્ટિએ મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.
