ભારતીય સેનાની ટેન્કોની ઓપરેશનલ ક્ષમતા વધુ મજબૂત કરવા માટે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે મહત્વપૂર્ણ પગલું લેવામાં આવ્યું છે. T-72 અને T-90 ટેન્કો માટે સ્વદેશી રીતે વિકસિત ઓક્ઝિલરી પાવર યુનિટ્સ એટલે કે APU ખરીદવા માટે રૂ.586 કરોડનો કરાર કરવામાં આવ્યો છે. આ નવા APU ટેન્કોની વિવિધ મહત્વપૂર્ણ સિસ્ટમને મુખ્ય એન્જિન ચાલુ રાખ્યા વગર જરૂરી વીજળી પૂરી પાડવામાં મદદ કરશે. આ સાથે સેનાની મિકેનાઇઝ્ડ ફોર્મેશન્સની સજ્જતા અને લાંબા સમય સુધી ઓપરેશન ચલાવવાની ક્ષમતામાં સુધારો થવાની અપેક્ષા છે. 21 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ નવી દિલ્હીમાં આ કરાર કરવામાં આવ્યો હતો. કરાર હેઠળ ભારતીય સેનામાં ઉપયોગમાં લેવાતી T-72 અને T-90 ટેન્કો માટે બે પ્રકારના સ્વદેશી APU મેળવવામાં આવશે. આ સમગ્ર સોદાની કિંમત આશરે રૂ.586 કરોડ છે.
APU એટલે Auxiliary Power Unit. સરળ ભાષામાં સમજીએ તો તે ટેન્ક માટે એક સહાયક પાવર સિસ્ટમ તરીકે કામ કરે છે. ટેન્કનું મુખ્ય એન્જિન વાહનને ચલાવવા અને તેની મુખ્ય કામગીરી માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે, પરંતુ ટેન્કની અંદર એવી અનેક ઇલેક્ટ્રોનિક અને અન્ય સિસ્ટમ હોય છે જેને ટેન્ક એક જગ્યાએ ઊભી હોય ત્યારે પણ વીજળીની જરૂર પડે છે. આવી સ્થિતિમાં APU મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. યુદ્ધના મેદાનમાં ટેન્ક માત્ર સતત આગળ વધતી રહે એવું જરૂરી નથી. ઘણી વખત ટેન્કને લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થળે તૈનાત રહેવું પડે છે. આ દરમિયાન તેની અંદરની સંચાર વ્યવસ્થા, સર્વેલન્સ સાધનો, ફાયર કંટ્રોલ સાથે જોડાયેલી સિસ્ટમ અને અન્ય જરૂરી ઉપકરણોને પાવરની જરૂર પડી શકે છે. દરેક સમયે આ માટે મુખ્ય એન્જિન ચાલુ રાખવું વ્યવહારુ નથી. અહીં APU અલગથી પાવર પૂરો પાડીને ટેન્કને ઓપરેશન માટે તૈયાર રાખવામાં મદદ કરે છે.
આ પ્રકારની સહાયક પાવર સિસ્ટમનો એક મહત્વપૂર્ણ ફાયદો મુખ્ય એન્જિન પરનું ભારણ ઘટાડવાનો પણ છે. ટેન્ક સ્થિર હોય ત્યારે માત્ર ઇલેક્ટ્રિકલ સિસ્ટમ ચલાવવા માટે મુખ્ય એન્જિન ચાલુ રાખવાની જરૂર ઘટે છે. તેના કારણે ઇંધણના ઉપયોગને નિયંત્રિત કરવામાં અને મુખ્ય એન્જિનના બિનજરૂરી ઉપયોગને ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે. યુદ્ધની સ્થિતિમાં ટેન્કની હાજરી શક્ય તેટલી ઓછી સ્પષ્ટ રહે તે પણ મહત્વપૂર્ણ હોય છે. મુખ્ય એન્જિન ચાલુ હોય ત્યારે અવાજ અને ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે. ટેન્ક ઊભી હોય ત્યારે જરૂરી સિસ્ટમને APU દ્વારા ચલાવી શકાય તો કેટલીક પરિસ્થિતિમાં મુખ્ય એન્જિન બંધ રાખી શકાય છે. આ વ્યવસ્થા ટેન્કની કામગીરીને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
ભારતીય સેનામાં T-72 અને T-90 બંને મુખ્ય યુદ્ધ ટેન્કોનું મહત્વપૂર્ણ સ્થાન છે. દેશની મિકેનાઇઝ્ડ ફોર્સમાં મોટી સંખ્યામાં આ ટેન્કોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેથી આ પ્લેટફોર્મમાં આધુનિક અને સ્વદેશી સિસ્ટમ ઉમેરવાથી મોટી સંખ્યામાં ટેન્કોની ઓપરેશનલ ક્ષમતાને અસર થઈ શકે છે. ખાસ કરીને સરહદી વિસ્તારોમાં ટેન્કોને અલગ-અલગ હવામાન અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિમાં કામ કરવું પડે છે. રણ વિસ્તારથી લઈને અત્યંત ઠંડા પ્રદેશ સુધી ભારતીય સેનાની મિકેનાઇઝ્ડ યુનિટ્સ તૈનાત રહે છે. આવી સ્થિતિમાં ટેન્કની અંદરની જરૂરી સિસ્ટમ સતત કાર્યરત રહે અને વાહન લાંબા સમય સુધી તૈયાર સ્થિતિમાં રહી શકે તે માટે વિશ્વસનીય પાવર સપોર્ટ મહત્વપૂર્ણ બને છે.
આ કરારની બીજી મોટી ખાસિયત APUનું સ્વદેશી હોવું છે. સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં ભારત છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી વિદેશી ટેક્નોલોજી અને આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને દેશમાં જ મહત્વપૂર્ણ ઉપકરણો અને સિસ્ટમ વિકસાવવા પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. T-72 અને T-90 જેવી ટેન્કોમાં સ્વદેશી APUનો સમાવેશ આ જ દિશામાં એક વધુ પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે. આ પ્રોજેક્ટ ‘Make-II’ કેટેગરી હેઠળ આગળ વધારવામાં આવ્યો છે. આ મોડલ હેઠળ ભારતીય ઉદ્યોગોને સેનાની જરૂરિયાત પ્રમાણે ટેક્નોલોજી અને સિસ્ટમ વિકસાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. તેનો હેતુ માત્ર પ્રોટોટાઇપ તૈયાર કરવા પૂરતો નથી, પરંતુ સફળતાપૂર્વક વિકસાવવામાં આવેલી ટેક્નોલોજીને મોટા પાયે ઉત્પાદન સુધી લઈ જવાનો અને અંતે સશસ્ત્ર દળોમાં સામેલ કરવાનો છે.
નવા APUનો સોદો એ દિશામાં પણ મહત્વપૂર્ણ છે કે સ્વદેશી સંશોધન અને વિકાસથી શરૂ થયેલી સિસ્ટમ હવે વાસ્તવિક ઉત્પાદન અને સેનામાં ઉપયોગના તબક્કા સુધી પહોંચી રહી છે. સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં સ્વદેશીકરણ માટે આ પ્રક્રિયા મહત્વની છે, કારણ કે માત્ર કોઈ ટેક્નોલોજી વિકસાવવી પૂરતી નથી, પરંતુ તે સેનાની જરૂરિયાત પ્રમાણે વિશ્વસનીય સાબિત થાય અને મોટા પાયે ઉપલબ્ધ બને તે પણ જરૂરી છે. ભારત માટે સંરક્ષણ સાધનોનું સ્વદેશીકરણ વ્યૂહાત્મક રીતે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. વિદેશી સિસ્ટમ પર વધુ નિર્ભરતા હોય તો યુદ્ધ કે આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ દરમિયાન સ્પેર પાર્ટ્સ, મેન્ટેનન્સ અને સપ્લાય ચેઇનને લઈને મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. દેશમાં જ ટેક્નોલોજી અને ઉત્પાદન ક્ષમતા વિકસે તો લાંબા ગાળે આવી નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.
T-72 અને T-90 મૂળ વિદેશી ડિઝાઇન પર આધારિત ટેન્કો હોવા છતાં ભારત વર્ષોથી તેમાં વિવિધ સ્વદેશી ઉપકરણો, સિસ્ટમ અને અપગ્રેડ ઉમેરવાની દિશામાં કામ કરી રહ્યું છે. સ્વદેશી APUનો સમાવેશ પણ આ ટેન્કોને ભારતીય જરૂરિયાતો પ્રમાણે વધુ સક્ષમ બનાવવાની પ્રક્રિયાનો ભાગ છે. આ સોદાથી ભારતીય સંરક્ષણ ઉદ્યોગને પણ ફાયદો થવાની શક્યતા છે. કોઈ મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય સિસ્ટમનું ઉત્પાદન દેશમાં થાય ત્યારે તેની સાથે જોડાયેલા પાર્ટ્સ, મેન્ટેનન્સ, ટેકનિકલ સપોર્ટ અને સપ્લાય ચેઇનમાં પણ સ્થાનિક કંપનીઓ માટે તકો ઊભી થાય છે. લાંબા ગાળે તે દેશમાં સંરક્ષણ ઉત્પાદન માટે જરૂરી ઔદ્યોગિક ક્ષમતાને મજબૂત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.
આધુનિક યુદ્ધમાં ટેન્કની શક્તિ માત્ર તેની તોપ, બખ્તર અથવા એન્જિનથી નક્કી થતી નથી. ટેન્કની અંદર રહેલી ઇલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ, સંચાર સાધનો, ટાર્ગેટિંગ સિસ્ટમ, સર્વેલન્સ અને અન્ય ઉપકરણો પણ એટલા જ મહત્વપૂર્ણ બની ગયા છે. આ તમામ સિસ્ટમને સતત અને વિશ્વસનીય પાવર મળવો જરૂરી છે. તેથી APU જેવી સહાયક સિસ્ટમ ટેન્કની સંપૂર્ણ ઓપરેશનલ તૈયારીમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
રૂ.586 કરોડનો આ કરાર માત્ર નવા ઉપકરણોની ખરીદી તરીકે નહીં પરંતુ ભારતીય સેનાની હાલની ટેન્ક ફલીટને વધુ સક્ષમ બનાવવા અને મહત્વપૂર્ણ સંરક્ષણ ટેક્નોલોજીમાં સ્વદેશી ક્ષમતા વધારવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. T-72 અને T-90માં નવા સ્વદેશી APU લગાવવામાં આવ્યા બાદ ટેન્કોને મુખ્ય એન્જિન બંધ હોય ત્યારે પણ જરૂરી સિસ્ટમ માટે અલગ પાવર સપોર્ટ મળશે. તેનાથી મિકેનાઇઝ્ડ ફોર્મેશન્સની ઓપરેશનલ તૈયારી, વિશ્વસનીયતા અને સતત કામ કરવાની ક્ષમતા વધુ મજબૂત થવાની અપેક્ષા છે. ભારતીય સેનાની મોટી ટેન્ક ફલીટને ધ્યાનમાં રાખતાં આ અપગ્રેડ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. સાથે જ ‘Make-II’ હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલી ટેક્નોલોજીનું ઉત્પાદન અને સેનામાં સમાવેશ થવાથી ભવિષ્યમાં અન્ય મહત્વપૂર્ણ સૈન્ય સિસ્ટમોના સ્વદેશી વિકાસ માટે પણ માર્ગ વધુ મજબૂત બનશે.
Indian Army, T-90 Tank, T-72 Tank, Defence Deal, Make in India
