ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO)ના પોલર સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલ (PSLV) ની 62મી ઉડાનમાં મળેલી તાજેતરની નિષ્ફળતા બાદ, વૈશ્વિક સેટેલાઇટ લોન્ચ માર્કેટમાં એક મુખ્ય ખેલાડી તરીકે ઉભરી આવવાની ભારતની મહત્વાકાંક્ષાઓને ગંભીર ફટકો પડ્યો છે. લાંબા સમયથી ભારતના સૌથી ભરોસાપાત્ર વર્કહોર્સ રોકેટ તરીકે ઓળખાતા PSLV ની તાજેતરની નિષ્ફળતાએ વિશ્વસનીયતા અને વ્યૂહાત્મક સજ્જતા પર એવા સમયે અસહજ પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે જ્યારે અવકાશ ક્ષેત્રે સ્પર્ધા અત્યંત તીવ્ર છે. ઇસરોનું આ રોકેટ સોમવારે નિષ્ફળ ગયું હતું અને ૧૬ ઉપગ્રહો અવકાશમાં ખોવાઇ ગયા હતા, જેમાં બે વિદેશી સેટેલાઇટ હતા. એક તો યુકે અને થાઇલેન્ડે સંયુક્ત રીતે વિકસાવેલ ભૂનિરીક્ષણ ઉપગ્રહ હતો જ્યારે બીજો સ્પેનનો ઉપગ્રહ હતો, તે જો કે ખરેખર એક પ્રોટોટાઇપ રિ-એન્ટ્રી વેહીકલ હતું. આ પેલોડે જો કે બાદમાં એક સંદેશો મોકલ્યો હોવાનું જાણવા મળ્યું છે પણ નુકસાન મોટું તો છે જ.
ખોવાયેલા ઉપગ્રહોમાં DRDOનો ‘અન્વેષા’ સામેલ હતો, જે લગભગ 500 કિમીની ઊંચાઈએથી શત્રુ સૈન્યની હિલચાલ જાણવા માટેનો એક વ્યૂહાત્મક ‘સુપર-આઈ’ ઉપગ્રહ હતો. આ ઉપરાંત, ‘આયુલસેટ’, જે ભારતનો પ્રથમ ઇન-ઓર્બિટ ફ્યુઅલિંગ (અવકાશમાં બળતણ ભરવા માટેનો) ઉપગ્રહ હતો, અને ‘CGUSAT’, જે ખાસ કરીને કટોકટીના સમયે સંચાર અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન માટે વિકસાવવામાં આવેલો વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા નિર્મિત નાનો લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO) ઉપગ્રહ હતો. નોંધપાત્ર વાત એ છે કે પીએસએલવી રોકેટને સતત બીજી વખત નિષ્ફળતાનો સામનો કરવો પડ્યો છે. આ પહેલા મે મહિનામાં પણ આ પ્રકારની જ ગરબડ સર્જાઇ હતી જે બાબત ચિંતાજનક છે.
આ મિશનમાં સર્જાયેલી ખામીને કારણે સહ-મુસાફર તરીકે જઈ રહેલા વિદેશી ઉપગ્રહો ગુમાવ્યા છે તે ઇસરોના વેપારી મિશનો માટે મોટો આંચકો છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ગ્રાહકો, ખાસ કરીને નાના સેટેલાઇટ ઓપરેટર્સ અને સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે લોન્ચિંગની વિશ્વસનીયતા સર્વોપરી હોય છે. એક જ મિશનમાં અનેક અવકાશયાન ગુમાવવાથી નાણાકીય નુકસાન વધે છે અને વિશ્વાસમાં ઘટાડો થાય છે. ભારત જ્યારે SpaceX, Arianespace અને અન્ય ખાનગી લોન્ચ પ્રોવાઇડર્સના ખર્ચ-અસરકારક વિકલ્પ તરીકે પોતાની જાતને રજૂ કરી રહ્યું છે, ત્યારે આ પ્રકારનું નુકસાન પોષાય તેમ નથી.
સૌથી વધુ ચિંતાજનક બાબત એ છે કે ટૂંકા ગાળામાં બે PSLV મિશનની આ બીજી નિષ્ફળતા છે. ભલે ખામીઓ ટેકનિકલી અલગ હોય, પરંતુ તેની નકારાત્મક છાપ ગંભીર છે. દાયકાઓના લગભગ દોષરહિત રેકોર્ડ પર PSLV એ વૈશ્વિક સ્તરે જે નામના મેળવી હતી તે હવે દબાણ હેઠળ છે. કોમર્શિયલ લોન્ચિંગના વ્યવસાયમાં વિશ્વાસ જેટલી ઝડપથી બને છે તેના કરતા વધુ ઝડપથી ગુમાવી શકાય છે. ભારત જ્યારે ગ્લોબલ સેટેલાઇટ લોન્ચ માર્કેટ, ખાસ કરીને સ્મોલસેટ અને રાઇડશેર સેગમેન્ટમાં મોટો હિસ્સો મેળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, ત્યારે આ નિષ્ફળતાનો સમય અત્યંત પ્રતિકૂળ છે.
આ નિષ્ફળતા ગ્રાહકોને અન્ય સાબિત થયેલા વિકલ્પો તરફ ધકેલી શકે છે. અહેવાલો સૂચવે છે કે ભારતે આ મિશનમાં પોતાનો એક મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક ઉપગ્રહ પણ ગુમાવ્યો છે, જે દેખરેખ, સંચાર અથવા પૃથ્વી અવલોકન જેવા ક્ષેત્રોમાં રાષ્ટ્રીય ક્ષમતાઓને ફટકો છે. આવા ઉપગ્રહો સરળતાથી કે ઝડપથી બદલી શકાતા નથી, જે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા માટે જોખમી બની શકે છે. ભારતે જે ઉપગ્રહ ગુમાવ્યો છે તે શત્રુ દેશની લશ્કરી હિલચાલ પર નજર રાખવામાં ઉપયોગી થાય તેવો હતો.
ISRO માટે PSLV ની આ ખામી એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે ભૂતકાળની સફળતા ભવિષ્યના વર્ચસ્વની ગેરંટી આપતી નથી. જેમ જેમ લોન્ચ વ્હીકલ્સ વધુ જટિલ બનતા જાય છે, તેમ સાતત્ય અને સખત ગુણવત્તા નિયંત્રણ બિન-વાટાઘાટપાત્ર બની જાય છે. ભારતનો અવકાશ કાર્યક્રમ મજબૂત અને નવીન છે, પરંતુ PSLV ની આ નિષ્ફળતા એક કઠોર સત્ય તરફ નિર્દેશ કરે છે: વૈશ્વિક અવકાશ અર્થતંત્રમાં નેતૃત્વ કરવા માટે, વિશ્વસનીયતા મહત્વાકાંક્ષા જેટલી જ મજબૂત હોવી જોઈએ. હવે આગામી રોકેટ લોન્ચ કરવા જેટલું જ મહત્વનું PSLVમાં ફરીથી વિશ્વાસ સ્થાપિત કરવાનું રહેશે.
