નવી દિલ્હીમાં 19 સપ્ટેમ્બરે શરૂ થયેલી ‘ધ ફ્યુચર ઓફ એન્વાયર્નમેન્ટ એન્ડ ક્લાઇમેટ ડાયનેમિક્સ’ આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પર્યાવરણ અને આબોહવા પરિવર્તન સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓ પર ભારતનો અભિગમ રજૂ કર્યો હતો. નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ દ્વારા આયોજિત આ બે દિવસીય પરિષદ 19 અને 20 સપ્ટેમ્બરે યોજાઈ રહી છે. તેમાં ભારત ઉપરાંત 17 દેશોના ન્યાયિક પ્રતિનિધિઓ, પર્યાવરણ નિષ્ણાતો અને વિવિધ સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલા અધિકારીઓ ભાગ લઈ રહ્યા છે.
પરિષદને સંબોધિત કરતી વખતે PM મોદીએ કહ્યું કે ગ્લોબલ સાઉથના વિકાસશીલ દેશોને કાર્બન ઉત્સર્જન માટે ઘણી વખત ખોટી રીતે જવાબદાર ઠેરવવામાં આવે છે. તેમણે ભારતના પ્રતિ વ્યક્તિ કાર્બન ઉત્સર્જનનો ઉલ્લેખ કરતા કહ્યું કે તે હજુ પણ વૈશ્વિક સરેરાશ કરતાં અડધાથી ઓછું છે. ભારત લાંબા સમયથી પોતાની વિકાસ જરૂરિયાતો સાથે પર્યાવરણ સંરક્ષણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની વાત કરતું આવ્યું છે. ભારતના પર્યાવરણ ક્ષેત્રે થયેલી પ્રગતિનો ઉલ્લેખ કરતાં PM મોદીએ જણાવ્યું કે છેલ્લા 12 વર્ષમાં દેશે પર્યાવરણ સાથે જોડાયેલા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર કામગીરી કરી છે. ખાસ કરીને રિન્યુએબલ એનર્જી અને સ્વચ્છ ઊર્જાના ક્ષેત્રમાં ભારતે પોતાની ક્ષમતામાં વધારો કર્યો છે.
તેમણે પેરિસ ક્લાઇમેટ સમિટમાં ભારતે કરેલી પ્રતિબદ્ધતાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો. ભારતે 2015માં નક્કી કરેલા કેટલાક આબોહવા લક્ષ્યો સમયમર્યાદા પહેલાં હાંસલ કર્યા હોવાનો સરકારનો દાવો છે. તેમાં નોન-ફોસિલ ફ્યુઅલ આધારિત વીજ ક્ષમતામાં વધારો પણ સામેલ છે. ભારતે જૂન 2025માં પોતાની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં 50 ટકા સંચિત નોન-ફોસિલ હિસ્સાનું લક્ષ્ય સમય પહેલાં હાંસલ કર્યું હતું. ભારતની આબોહવા નીતિમાં સૌર અને પવન ઊર્જા ઉપરાંત અન્ય સ્વચ્છ ઊર્જા વિકલ્પો પર પણ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. સરકાર તરફથી 2070 સુધીમાં નેટ-ઝીરો ઉત્સર્જન હાંસલ કરવાનો લક્ષ્ય પણ નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. સાથે જ 2030 સુધીમાં અર્થતંત્રની કાર્બન ઉત્સર્જન તીવ્રતા ઘટાડવા અને નોન-ફોસિલ ઊર્જા ક્ષમતા વધારવા જેવા લક્ષ્યો પર કામ ચાલી રહ્યું છે.
PM મોદીના સંબોધનનો એક મહત્વનો મુદ્દો વિકાસશીલ દેશોની જવાબદારી અને ઐતિહાસિક ઉત્સર્જન સાથે જોડાયેલો હતો. ભારતનું કહેવું રહ્યું છે કે આબોહવા પરિવર્તનનો સામનો કરવા માટે દેશોની વર્તમાન ઉત્સર્જન સ્થિતિ સાથે તેમની ઐતિહાસિક જવાબદારી અને પ્રતિ વ્યક્તિ ઉત્સર્જનને પણ ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ. સરકારના અગાઉના આંકડા મુજબ 1850થી 2019 દરમિયાન ભારતનું સંચિત કાર્બન ઉત્સર્જનમાં યોગદાન વૈશ્વિક કુલના 4 ટકાથી ઓછું રહ્યું છે, જ્યારે ભારતની વસ્તી વિશ્વની આશરે 17 ટકા છે.
આ આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પર્યાવરણ અને આબોહવા પરિવર્તનના પડકારો અંગે વિવિધ દેશો અને સંસ્થાઓ વચ્ચે ચર્ચા વધારવાનો છે. નીતિ બનાવવાથી લઈને તેના અમલીકરણ અને પર્યાવરણ સંબંધિત કાયદાઓના પાલન સુધીના મુદ્દાઓ પર અહીં ચર્ચા થઈ રહી છે. વિવિધ દેશોના ન્યાયાધીશો અને નિષ્ણાતોની હાજરીને કારણે પર્યાવરણીય ન્યાય અને વૈશ્વિક સહકાર પર પણ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. પરિષદના ઉદ્ઘાટન સત્રમાં ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્ય કાંત, કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવ, એટર્ની જનરલ આર. વેંકટરામણી અને નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલના અધ્યક્ષ જસ્ટિસ પ્રકાશ શ્રીવાસ્તવ સહિત અનેક મહાનુભાવો હાજર રહ્યા હતા.
આ મંચ પર પર્યાવરણ સંબંધિત નીતિઓ અને કાયદાઓના અમલીકરણમાં રહેલી ખામીઓને ઓળખવા તેમજ વિવિધ સંસ્થાઓ વચ્ચે વધુ સારો સહયોગ કેવી રીતે સ્થાપિત કરી શકાય તેના પર ચર્ચા કરવામાં આવી રહી છે. બે દિવસીય પરિષદમાં ભારત અને વિદેશના નિષ્ણાતો પોતાના અનુભવો અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ રજૂ કરી રહ્યા છે. ક્લાઇમેટ ચેન્જનો મુદ્દો હવે માત્ર પર્યાવરણ પૂરતો મર્યાદિત રહ્યો નથી. ઊર્જા, ઉદ્યોગ, ખેતી, શહેરી વિકાસ અને અર્થતંત્ર જેવા અનેક ક્ષેત્રો સાથે તેની સીધી અસર જોડાયેલી છે. આવી સ્થિતિમાં વિકાસશીલ દેશો માટે આર્થિક વિકાસ ચાલુ રાખવાની સાથે ઉત્સર્જન ઘટાડવાનું સંતુલન પણ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યું છે.
ભારત સતત રિન્યુએબલ એનર્જીનો હિસ્સો વધારવા અને સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ આગળ વધવાની નીતિ પર ભાર મૂકી રહ્યું છે. બીજી તરફ, વૈશ્વિક સ્તરે પણ વિકસિત અને વિકાસશીલ દેશોની જવાબદારી, ઐતિહાસિક ઉત્સર્જન અને ભવિષ્યના કાર્બન બજેટ જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા ચાલી રહી છે. નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી આ પરિષદ આ જ વૈશ્વિક ચર્ચાને ન્યાયિક અને નીતિગત દૃષ્ટિકોણથી આગળ વધારવાનો પ્રયાસ છે. ભારતે આ મંચ પરથી પોતાના પ્રતિ વ્યક્તિ ઉત્સર્જન, રિન્યુએબલ એનર્જીમાં થયેલી પ્રગતિ અને પેરિસ કરાર હેઠળના લક્ષ્યોનો ઉલ્લેખ કરીને પર્યાવરણ સંરક્ષણ સાથે વિકાસને આગળ વધારવાનો પોતાનો અભિગમ રજૂ કર્યો છે.
