વૈશ્વિક વેપાર અને તેલ સપ્લાય પર મંડરાયું સંકટ: હોર્મુઝ પછી હવે બાબ અલ-મંદેબ જળમાર્ગને લઈને ઈરાનની ધમકી, મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવથી વિશ્વભરમાં ચિંતા
ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચે વધી રહેલા સૈન્ય તણાવ વચ્ચે ઈરાને એક એવી ચેતવણી આપી છે જેના કારણે માત્ર મધ્ય પૂર્વ જ નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વમાં ચિંતા વ્યાપી ગઈ છે. ઈરાને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે જો ઇઝરાયલ પોતાના હુમલાઓ વધુ તેજ કરશે અને ક્ષેત્રમાં આક્રમક કાર્યવાહી ચાલુ રાખશે તો તે વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ વેપાર માર્ગોમાંના એક એવા બાબ અલ-મંદેબ જળમાર્ગને પણ બંધ કરવાની કાર્યવાહી કરી શકે છે. આ ધમકીને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ઊર્જા સુરક્ષા માટે ગંભીર સંકેત તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
તાજેતરના દિવસોમાં ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો ફરીથી અત્યંત તણાવપૂર્ણ બન્યા છે. ઇઝરાયલ દ્વારા ઈરાન અને તેના સમર્થક સંગઠનો સામે કરવામાં આવેલા હુમલાઓ બાદ બંને દેશો વચ્ચે મિસાઈલ અને હવાઈ હુમલાઓની શ્રેણી શરૂ થઈ છે. આ પરિસ્થિતિમાં ઈરાને ચેતવણી આપી છે કે જો હુમલાઓ વધુ વધશે તો તે માત્ર રાજકીય નિવેદનો પૂરતા મર્યાદિત નહીં રહે પરંતુ વ્યૂહાત્મક સ્તરે પણ કડક પગલાં ભરશે.
શું
છે બાબ અલ-મંદેબ જળમાર્ગ?
બાબ અલ-મંદેબ (Bab el-Mandeb) જળમાર્ગ વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી વેપાર માર્ગોમાંનો એક માનવામાં આવે છે. આ માર્ગ લાલ સમુદ્રને એડનના અખાત અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. યુરોપ, એશિયા અને મધ્ય પૂર્વ વચ્ચેના વેપાર માટે આ જળમાર્ગ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. દરરોજ લાખો બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ અને અન્ય વ્યાપારી માલવાહક જહાજો આ માર્ગમાંથી પસાર થાય છે.જો આ માર્ગ બંધ થઈ જાય તો વિશ્વભરના વેપાર અને તેલ પુરવઠા પર ગંભીર અસર પડી શકે છે. ખાસ કરીને યુરોપિયન દેશો, એશિયન અર્થતંત્રો અને ભારત જેવા દેશોને તેની સીધી અસર ભોગવવી પડી શકે છે.
હોર્મુઝ પછી ‘બીજો દરિયાઈ માર્ગ’
અત્યાર સુધી આંતરરાષ્ટ્રીય ચર્ચાઓમાં મુખ્યત્વે હોર્મુઝ જળમાર્ગનું નામ લેવામાં આવતું હતું, કારણ કે ખાડી દેશોમાંથી વિશ્વના મોટા ભાગનું તેલ આ માર્ગ દ્વારા પસાર થાય છે. પરંતુ હવે ઈરાને બાબ અલ-મંદેબનો ઉલ્લેખ કરીને સંકેત આપ્યો છે કે જરૂર પડે તો તે બીજા મહત્વપૂર્ણ સમુદ્રી માર્ગને પણ અસરગ્રસ્ત બનાવી શકે છે.રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આ ચેતવણી માત્ર ઇઝરાયલ માટે જ નહીં પરંતુ અમેરિકા અને તેના સહયોગી દેશો માટે પણ એક વ્યૂહાત્મક સંદેશ છે. ઈરાન બતાવવા માંગે છે કે તેના પાસે એવા વિકલ્પો છે જે વૈશ્વિક વેપાર વ્યવસ્થાને સીધી અસર પહોંચાડી શકે છે.
ઇઝરાયલ-ઈરાન સંઘર્ષ વધુ ગંભીર બન્યો
તાજેતરમાં ઇઝરાયલે ઈરાન સાથે જોડાયેલા અનેક લક્ષ્યો પર હુમલાઓ કર્યા હતા. કેટલાક અહેવાલો મુજબ ઈરાનના વિવિધ શહેરો અને સૈન્ય સ્થાપનાઓને નિશાન બનાવવામાં આવ્યા હતા. તેના જવાબમાં ઈરાને પણ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ હુમલાઓ કરીને પોતાની સૈન્ય ક્ષમતા દર્શાવી હતી.આ અથડામણોએ સમગ્ર મધ્ય પૂર્વમાં ફરી એકવાર યુદ્ધની આશંકા વધારી દીધી છે. અનેક દેશો બંને પક્ષોને સંયમ રાખવા અને રાજદ્વારી માર્ગ અપનાવવા અપીલ કરી રહ્યા છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે ખતરાની ઘંટી
વિશ્વના ઊર્જા બજારો પહેલેથી જ મધ્ય પૂર્વના તણાવને લઈને સંવેદનશીલ છે. જો બાબ અલ-મંદેબ અથવા હોર્મુઝ જેવા મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગોમાં અવરોધ ઉભો થશે તો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવમાં ભારે વધારો થઈ શકે છે.
અર્થશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે આવા સંજોગોમાં શિપિંગ ખર્ચ વધશે, માલસામાન પહોંચવામાં વિલંબ થશે અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર દબાણ વધશે. પરિણામે અનેક દેશોમાં મોંઘવારી વધી શકે છે અને અર્થતંત્ર પર નકારાત્મક અસર પડી શકે છે.
ભારત પર પણ પડી શકે અસર
ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ આયાતકાર દેશોમાં સામેલ છે. ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતો માટે મોટા પ્રમાણમાં ખાડી દેશો પર નિર્ભર છે. જો દરિયાઈ માર્ગો અવરોધિત થશે તો તેલની સપ્લાય અને પરિવહન ખર્ચ પર અસર થઈ શકે છે.
વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ તેલના ભાવમાં વધારો થશે તો તેની સીધી અસર ભારતના પેટ્રોલ, ડીઝલ, ગેસ અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના ભાવ પર પણ જોવા મળી શકે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની ચિંતા વધી
ઈરાનની તાજેતરની ધમકી બાદ અમેરિકા, યુરોપિયન દેશો અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંગઠન સહિત અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ પરિસ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખી રહી છે. વિશ્વ નેતાઓનું માનવું છે કે જો હાલની સ્થિતિ વધુ બગડશે તો તેની અસર માત્ર મધ્ય પૂર્વ પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે.વૈશ્વિક સ્તરે રાજદ્વારી પ્રયાસો તેજ કરવામાં આવી રહ્યા છે જેથી બંને દેશો વચ્ચે સીધો યુદ્ધ ટાળી શકાય અને દરિયાઈ વેપાર માર્ગોની સુરક્ષા જાળવી શકાય.
આગળ શું?
હાલની સ્થિતિમાં ઈરાનની ચેતવણીને માત્ર રાજકીય નિવેદન ગણાવી શકાય તેમ નથી. મધ્ય પૂર્વમાં સતત વધી રહેલા તણાવને જોતા આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય આ નિવેદનને ગંભીરતાથી લઈ રહ્યો છે. જો ઇઝરાયલ અને ઈરાન વચ્ચેના હુમલા વધુ વધશે તો દરિયાઈ માર્ગોની સુરક્ષા, વૈશ્વિક વેપાર અને ઊર્જા બજારો પર તેની મોટી અસર પડી શકે છે.
વિશ્વભરની નજર હવે આગામી દિવસોમાં બંને દેશો શું પગલાં ભરે છે તેના પર ટકેલી છે. જો રાજદ્વારી પ્રયાસો સફળ નહીં થાય તો મધ્ય પૂર્વનો આ સંઘર્ષ વૈશ્વિક આર્થિક અને સુરક્ષા સંકટમાં પણ પરિવર્તિત થઈ શકે છે.ઈરાનની ‘બીજો દરિયાઈ માર્ગ બંધ કરવાની’ ચેતવણી માત્ર ઇઝરાયલ માટે નહીં પરંતુ સમગ્ર વિશ્વ માટે ચેતવણી સમાન માનવામાં આવી રહી છે. હવે પરિસ્થિતિ કઈ દિશામાં આગળ વધે છે તેના પર આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર બંનેની નજર કેન્દ્રિત થઈ ગઈ છે.
