૧૯૭૯ની ઇસ્લામિક ક્રાંતિ પછી ઈરાનના શાસકો તેમની સામેના સૌથી ગંભીર પડકારનો સામનો કરી રહ્યા છે. આ વખતે દેશની સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલો પ્રતિભાવ અભૂતપૂર્વ છે. વિરોધીઓ સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે અને ઇન્ટરનેટ લગભગ સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવામાં આવ્યું છે. આ સ્તરની સુરક્ષા અગાઉની કોઈ પણ કટોકટીમાં જોવા મળી નથી. આ વખતે શાસકો સામે આંતરિક ઊથલપાથલની સાથે બાહ્ય ખતરો પણ છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વારંવાર લશ્કરી કાર્યવાહીની ચેતવણી આપી ચૂક્યા છે.
આ ચેતવણી ઈરાન અને ઇઝરાયલ વચ્ચેના ૧૨ દિવસના યુદ્ધના સાત મહિના પછી આવી છે. તે યુદ્ધમાં અમેરિકાએ ઈરાનના મહત્ત્વપૂર્ણ પરમાણુ સ્થળો પર હુમલો કર્યો, જેના કારણે ઈરાનનું શાસન નબળું પડી ગયું હતું. હવે ટ્રમ્પ કહી રહ્યા છે કે ઈરાને વાટાઘાટોના ટેબલ પર પાછા ફરવા માટે તેમનો સંપર્ક કર્યો છે. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ કહે છે કે તેમને બેઠક પહેલાં આકરાં પગલાં લેવાં પડી શકે છે. વાટાઘાટો આ અસંતોષની આગને સંપૂર્ણપણે શાંત કરી શકશે નહીં. વધુમાં ઈરાન અમેરિકા સામે ઝૂકશે નહીં. સંપૂર્ણ સંદેશાવ્યવહાર બંધ થયાના પાંચ દિવસ પછી એક ભયાનક તસવીર દુનિયા સમક્ષ આવી રહી છે. ડોક્ટરો કહે છે કે હોસ્પિટલો ઘાયલ લોકોથી ભરેલી છે.
ખુલ્લાં મેદાનોમાં કામચલાઉ શબઘરોના વીડિયો સામે આવ્યા છે, જેમાં જેનો ઉપયોગ મૃતદેહોને સંગ્રહિત કરવા માટે થાય છે તેવી થેલીઓની લાંબી કતારો જોવા મળે છે. આ વખતે, મૃત્યુઆંક ફક્ત થોડાં અઠવાડિયાંમાં જ તેના કરતાં ઘણો વધી ગયો છે. અત્યાર સુધીમાં ૨૦,૦૦૦ થી વધુ લોકોની અટકાયત કરવામાં આવી છે. સરકાર રક્તપાતનો ઇનકાર કરી રહી નથી. સરકારી ટી.વી. કામચલાઉ શબઘરોની છબીઓ પણ બતાવી રહ્યું છે અને સ્વીકારી રહ્યું છે કે કેટલાંક વિરોધીઓ માર્યા ગયા છે. સરકાર આ આંતરિક અસંતોષ માટે મુખ્યત્વે વિદેશી દુશ્મનો જેવા કે ઇઝરાયલ અને અમેરિકા પર દોષારોપણ કરી રહી છે. આ વખતે સરકારના આરોપોને મજબૂતી મળી છે, કારણ કે ગયા વર્ષે યુદ્ધ દરમિયાન ઇઝરાયલની ગુપ્તચર એજન્સી મોસાદની ઊંડી ઘૂસણખોરી ખુલ્લી પડી ગઈ હતી.
રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પની લગભગ રોજિંદી ધમકીઓએ ટોચના નેતૃત્વને વધુ સતર્ક બનાવ્યું છે. તે જ સમયે, કોઈ પણ બાહ્ય હસ્તક્ષેપની અસર વિશે વ્યાપક અટકળો તીવ્ર બની છે. લશ્કરી કાર્યવાહી વિરોધીઓને સશક્ત બનાવી શકે છે, પરંતુ તેની વિપરીત અસર પણ થઈ શકે છે. આ નિર્ણાયક સમયે શાસનની અંદર એકતાને મજબૂત બનાવવા અને શાસનની અંદરના ભંગાણને દબાવવાની સૌથી મોટી અસર થશે. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પના હસ્તક્ષેપની માંગણી કરતાં સૌથી વધુ બોલતા ઈરાની અવાજોમાંનો એક દેશનિકાલ કરાયેલા ભૂતપૂર્વ ક્રાઉન પ્રિન્સ રેઝા પહલવીનો છે.
તેમના પિતા ઈરાનના શાહ હતા, પરંતુ ૧૯૭૯ની ઇસ્લામિક ક્રાંતિમાં તેમને સત્તા પરથી દૂર કરવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ તેમની અપીલ અને ઇઝરાયલ સાથેના ગાઢ સંબંધો વિવાદાસ્પદ માનવામાં આવે છે. તેનાથી વિપરીત, નોબેલ શાંતિ પુરસ્કાર વિજેતા નરગેસ મોહમ્મદીથી લઈને ફિલ્મનિર્માતા જાફર પનાહી સુધીના દરેક વ્યક્તિ દલીલ કરે છે કે પરિવર્તન શાંતિપૂર્ણ હોવું જોઈએ અને દેશની અંદરથી આવવું જોઈએ. હાલની અશાંતિમાં પહલવીએ બતાવ્યું છે કે તેમની પાસે આ બળવાને દિશા આપવાની અને લોકોને સંગઠિત કરવાની ક્ષમતા છે. ગયા અઠવાડિયાની શરૂઆતમાં તેમના આહ્વાન પર કડકડતા શિયાળા છતાં હજારો લોકો રસ્તાઓ પર ઊતરી આવ્યાં હતાં.
ક્રાંતિ પહેલાંનો ઈરાની ધ્વજ ફરી એક વાર લહેરાવા લાગ્યો છે. રેઝા પહલવી ભારપૂર્વક કહે છે કે તેઓ રાજાશાહી પાછી લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા નથી, પરંતુ લોકશાહી પરિવર્તનનું નેતૃત્વ કરવા માંગે છે. આ પહેલાં, તેઓ વિભાજિત ઈરાની પ્રવાસી સમુદાયને એક કરવા માટે યોગ્ય વ્યક્તિ નહોતા. શાસક ધર્મગુરુઓને ટેકો આપતા ઈરાનીઓમાં પણ રાષ્ટ્રીય વિઘટન અને અરાજકતા, આર્થિક મુશ્કેલીઓ અને અન્ય ચિંતાઓનો ભય પ્રવર્તે છે. કેટલાંક લોકોના મનમાં ક્રાંતિ નહીં, પણ સુધારાનો વિચાર છે. ઇતિહાસ બતાવે છે કે જ્યારે જુસ્સો અને શક્તિ શેરીઓમાં સામસામે આવે છે, ત્યારે પરિવર્તન ઉપર અને નીચે બંને તરફથી આવી શકે છે.
ઈરાનમાં દરેક નવા વિરોધ પ્રદર્શન સાથે, એ જ પ્રશ્નો ઊભા થાય છે કે આ પ્રદર્શનો કેટલાં વ્યાપક છે? શેરીઓ અને ચોકમાં કોણ ઊતરી રહ્યું છે? અને આ વખતે સરકાર કેવી પ્રતિક્રિયા આપશે? વિરોધ પ્રદર્શનોની આ તાજેતરની લહેર ઘણી રીતે અલગ છે. ૨૮ ડિસેમ્બરના રોજ તેહરાનમાં આયાતી ઇલેક્ટ્રોનિક સામાન વેચતા વેપારીઓ ઈરાની ચલણના અચાનક ઘટાડાથી હચમચી ગયા. તેમણે પોતાની દુકાનો બંધ કરી, હડતાળ શરૂ કરી અને બજારના અન્ય વેપારીઓને પણ તેમની સાથે જોડાવા અપીલ કરી. સરકારનો શરૂઆતનો પ્રતિભાવ ઝડપી અને સમાધાનકારી હતો. રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિઆને વાતચીતનું વચન આપ્યું અને કાયદેસર માગણીઓ સ્વીકારી.
આ એવા દેશમાં થઈ રહ્યું છે જ્યાં ફુગાવો ૫૦ ટકા સુધી પહોંચી ગયો છે. ચલણના સતત ઘટાડાથી સામાન્ય લોકોના પહેલાથી જ મુશ્કેલ જીવન વધુ ખરાબ થઈ રહ્યું છે. મોંઘવારીના દુ:ખને હળવું કરવા માટે, દેશનાં દરેક નાગરિકનાં બેંક ખાતામાં લગભગ સાત ડોલરની નવી માસિક સહાય ટૂંક સમયમાં જમા કરવામાં આવી. પરંતુ ભાવ વધુ વધ્યા અને અસંતોષનું મોજું ફેલાઈ ગયું. ત્રણ અઠવાડિયા કરતાં પણ ઓછા સમયમાં ઈરાનીઓએ બધે કૂચ કરવાનું શરૂ કર્યું. હવે કોઈ સરળ કે ઝડપી ઉકેલ બાકી નથી. લોકો હવે સમગ્ર ઈરાની વ્યવસ્થા પર સવાલ ઉઠાવી રહ્યા છે.
ઈરાન વર્ષોથી કઠોર આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો, ગેરવહીવટ અને ભ્રષ્ટાચારથી બરબાદ થઈ ગયું છે. સામાજિક સ્વતંત્રતાઓ પરનાં નિયંત્રણો સામે ઊંડો ગુસ્સો છે અને સામાન્ય લોકો પશ્ચિમ સાથેના લાંબા સંઘર્ષની કિંમત અપાર વેદનાના રૂપમાં ચૂકવી રહ્યા છે. તેમ છતાં, સત્તાનું કેન્દ્ર સ્થિર હોય તેવું લાગે છે. દમનકારી શક્તિઓએ હજુ સુધી નક્કી કર્યું નથી કે તેઓ આ શાસનથી લાભ મેળવી રહ્યા નથી અને હવે તેઓ લોકોને મારશે નહીં.
આ કટોકટી પહેલાં પણ, ઈરાનના શાસક પક્ષના સૌથી શક્તિશાળી વ્યક્તિઓ મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ઊંડાણપૂર્વક વિભાજિત હતા. જેમ કે નવા પરમાણુ કરાર પર અમેરિકા સાથે વાટાઘાટો ફરી શરૂ કરવી કે નહીં અને ગાઝા યુદ્ધ દરમિયાન તેના લશ્કરી સાથીઓ દ્વારા સહન કરાયેલા આંચકાઓ પછી વ્યૂહાત્મક સંતુલન કેવી રીતે પુનઃસ્થાપિત કરવું. અંતિમ સત્તા હજુ પણ ૮૬ વર્ષીય બીમાર સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેની પાસે છે. તેઓ તેમના સૌથી વફાદાર સમર્થકોથી ઘેરાયેલા છે, જેમાં ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ કોર્પ્સનો સમાવેશ થાય છે, જે ઈરાનના રાજકારણ પર ઊંડો પ્રભાવ ધરાવે છે.
એવા અહેવાલ હતા કે અમેરિકન સંરક્ષણ અધિકારીઓએ રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પને ઈરાન સામે કાર્યવાહીના વિકલ્પો પર વિગતવાર બ્રીફિંગ આપ્યું હતું, જેમાં હવાઈ હુમલાનો ઉપયોગ અને તેના કમાન્ડ અને કંટ્રોલ માળખાનો નાશ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. આ બ્રીફિંગ યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટના બે અધિકારીઓ દ્વારા સીબીએસ ન્યૂઝને આપવામાં આવ્યું હતું. નામ ન આપવાની શરતે બોલતા અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે ઈરાનમાં સંભવિત અમેરિકન હસ્તક્ષેપ માટે લાંબા અંતરના મિસાઇલ હુમલા હજુ પણ એક વિકલ્પ છે, પરંતુ તેમણે સાયબર ઓપરેશન્સ અને મનોવૈજ્ઞાનિક ઝુંબેશનો વિકલ્પ પણ રજૂ કર્યો છે. ટ્રમ્પે અગાઉ કહ્યું હતું કે તેઓ ઈરાન અંગે કેટલાક ખૂબ જ મજબૂત વિકલ્પો પર વિચાર કરી રહ્યા છે. દરમિયાન, ઈરાનના વિદેશ પ્રધાન અબ્બાસ અરાઘચીએ પણ કહ્યું છે કે ઈરાન અમેરિકા સાથે વાત કરવા તૈયાર છે અને યુદ્ધ માટે પણ તૈયાર છે. ટ્રમ્પે ઈરાન સાથે વેપાર સંબંધો ધરાવતા દેશો સામે ૨૫ ટકા ટેરિફની જાહેરાત કરી છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
