આ દુનિયાનો જ્યારથી પ્રારંભ થયો ત્યારથી ધર્મનું અસ્તિત્વ છે. દુનિયામાં અનેક ધર્મો છે, પણ તમામ ધર્મોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ આત્માની આધ્યાત્મિક ઉન્નતિનો છે. આ દુનિયામાં ધર્મનું અને ધર્મશાસ્ત્રોનું અસ્તિત્વ છે, માટે ન્યાય અને નીતિનું પણ અસ્તિત્વ છે, કારણ કે દુનિયાના તમામ ધર્મો ન્યાય અને નીતિપૂર્વક જીવવાનો ઉપદેશ આપે છે. જો દુનિયાના લોકો ન્યાય અને નીતિમાં ન માનતા હોય તો ગુનાખોરી એટલી વધી જાય કે દુનિયામાં જીવવું મુશ્કેલ બની જાય. ભારતમાં પ્રાચીન કાળથી રાજતંત્ર ધર્મતંત્રના સિદ્ધાંતો પ્રમાણે ચાલતું હતું અને રાજાઓ ધર્મગુરુઓની આજ્ઞા મુજબ રાજ્યનો વહીવટ કરતા હતા. રાજાઓ ક્યારેય ધર્મના માલિક બનવાના પ્રયાસ કરતા નહોતા કે ધર્મની બાબતોમાં માથું પણ મારતા નહોતા. ભારતમાં ધર્મ સ્વયંસત્તાક હતો.
ઇ.સ. ૧૯૫૦ની ૨૬મી જાન્યુઆરીએ ભારતનું જે બંધારણ અસ્તિત્વમાં આવ્યું તેમાં ૨૫મી કલમ દ્વારા નાગરિકોનો ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યનો અધિકાર માન્ય કરવામાં આવ્યો, પણ તેમાં કેટલીક જોગવાઈ એવી કરવામાં આવી કે રાજસત્તાનું વર્ચસ્વ ધર્મસત્તા પર સ્થપાઈ ગયું છે. દાખલા તરીકે બંધારણની ૨૫ (૧) કલમમાં લખવામાં આવ્યું છે કે ‘‘બધાં લોકો અંતરાત્માના સ્વાતંત્ર્યના અધિકારી છે, તેઓ ધર્મનું પાલન, પ્રચાર અને પ્રસાર કરવાને સ્વતંત્ર છે, પણ આ સ્વતંત્રતા જાહેર સુમેળ, નૈતિકતા અને આરોગ્ય ઉપર આધારિત છે.’’ આ કલમની પેટા કલમ (બી) માં લખવામાં આવ્યું છે કે ‘‘કલમ-૨૫ રાજયને ધાર્મિક વિધિઓ સાથે જોડાયેલી આર્થિક, નાણાંકીય, રાજકીય કે બીજી બિનસાંપ્રદાયિક બાબતો વિશે કાયદા બનાવતાં રોકશે નહીં.’’
આ કલમનું ભારતની કોર્ટો દ્વારા જે અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું તેના કારણે ભારતના ધર્મોનું અને સંપ્રદાયોનું સ્વાતંત્ર્ય જોખમાઈ ગયું છે. વર્ષ ૨૦૧૮માં સબરીમાલા કેસનો જે ચુકાદો આવ્યો, તેમાં ન્યાયતંત્ર દ્વારા ધર્મતંત્રના અધિકારો ઉપર અતિક્રમણ કરવામાં આવ્યું હતું. સબરીમાલા કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટના વાંધાજનક ચુકાદાને નવ જજોની બેન્ચ સમક્ષ પડકારવામાં આવ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે કેરળના સબરીમાલા મંદિર સહિત વિવિધ મંદિરો અને ધાર્મિક સ્થળોએ મહિલાઓ સાથેના ભેદભાવ સંબંધિત અરજીઓની સુનાવણી શરૂ કરી છે. આ ચુકાદાથી સબરીમાલામાં અયપ્પા મંદિરમાં તમામ ઉંમરની મહિલાઓને પ્રવેશવાની મંજૂરી મળી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે ૨૦૧૮ના ચુકાદા સામે દાખલ કરાયેલી સમીક્ષા અરજીઓ પર વિચાર કરવા માટે નવ ન્યાયાધીશોની બંધારણીય બેંચની રચના કરી હતી. સુપ્રીમ કોર્ટ ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને સંબંધિત બંધારણીય અધિકારો સંબંધિત સાત મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો પર વિચાર કરી રહી છે. આ પ્રશ્નો બંધારણના અનુચ્છેદ ૨૫ અને ૨૬ ના અર્થઘટનને સ્પષ્ટ કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.
૧. ભારતીય બંધારણની કલમ ૨૫ હેઠળ ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના અધિકારની હદ અને અવકાશ કેટલો છે? ૨. કલમ ૨૫ હેઠળ વ્યક્તિઓને આપવામાં આવેલા અધિકારો અને કલમ ૨૬ હેઠળ ધાર્મિક સંપ્રદાયોને આપવામાં આવેલા અધિકારો વચ્ચે સંબંધ અને સંતુલન કેવી રીતે સ્થાપિત થશે? ૩. શું કલમ ૨૬ હેઠળ ધાર્મિક સંપ્રદાયોના અધિકારો જાહેર વ્યવસ્થા, નૈતિકતા અને આરોગ્ય ઉપરાંત બંધારણના ભાગ III ની અન્ય જોગવાઈઓને આધીન છે? ૪. કલમ ૨૫ અને ૨૬ માં વપરાયેલા ‘નૈતિકતા’ શબ્દનો સાચો અર્થ અને અવકાશ શું છે? શું તેમાં બંધારણીય નૈતિકતાનો સમાવેશ કરવાનું માનવામાં આવશે? ૫. કલમ ૨૫ માં ઉલ્લેખિત ધાર્મિક પ્રથાઓના સંબંધમાં ન્યાયિક સમીક્ષાનો અવકાશ અને અધિકારક્ષેત્ર શું છે?
૬. કલમ ૨૫(૨) (બી) માં વપરાયેલા ‘હિંદુઓના વિભાગો’નો સાચો અર્થ અને વ્યાખ્યા શું છે? ૭. શું કોઈ વ્યક્તિ જે કોઈ ચોક્કસ ધાર્મિક સંપ્રદાય અથવા જૂથ સાથે સંબંધિત નથી તે જાહેર હિતની અરજી (PIL) દ્વારા તે સંપ્રદાયની પ્રથાઓને પડકારી શકે છે? સબરીમાલા કેસ ઉપરાંત, સુપ્રીમ કોર્ટ કલમ ૨૫ હેઠળ ધાર્મિક સ્વતંત્રતાને લગતા વ્યાપક બંધારણીય પ્રશ્નોની પણ તપાસ કરશે. આ મુદ્દાઓમાં મસ્જિદો અને દરગાહોમાં મુસ્લિમ મહિલાઓનો પ્રવેશ, આંતરધાર્મિક લગ્ન પછી અગ્નિ મંદિરોમાં પ્રવેશવાનો પારસી મહિલાઓનો અધિકાર, બહિષ્કારની પ્રથાઓની માન્યતા અને દાઉદી વહોરા સમુદાયમાં સ્ત્રી જનનાંગોના વિચ્છેદનની કાનૂની માન્યતાનો પણ સમાવેશ થાય છે.
સબરીમાલા મંદિરનો વહીવટ કરતાં ત્રાવણકોર દેવસ્વોમ બોર્ડ દ્વારા દાખલ કરાયેલી લેખિત રજૂઆતમાં કહ્યું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે ધર્મની સમુદાય-કેન્દ્રિત સમજણ અપનાવવી જોઈએ. અદાલતોએ શ્રદ્ધા આધારિત પ્રથાઓનું પુનઃઅર્થઘટન કરવાનું ટાળવું જોઈએ અને આવશ્યક ધાર્મિક પ્રથાઓના સિદ્ધાંતના ઉપયોગ પર પ્રશ્ન ઉઠાવવો જોઈએ. સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ માહિતી આપી હતી કે કેન્દ્ર સરકાર સમીક્ષા અરજીઓને સમર્થન આપે છે.
કેન્દ્ર સરકારે પોતાના સોગંદનામામાં સબરીમાલા મંદિરમાં ૧૦ થી ૫૦ વર્ષની મહિલાઓના પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની અપીલ કરી છે. કેન્દ્ર સરકારનો દાવો છે કે ભગવાન અયપ્પાને નૈષ્ઠિક બ્રહ્મચારી માનવામાં આવે છે, એટલે કે તેમણે તેમના સમગ્ર જીવન દરમિયાન બ્રહ્મચર્યનું પાલન કર્યું છે. મહિલાઓને પ્રવેશ આપવાથી મંદિરની પરંપરાગત પૂજા પ્રથાઓમાં ફેરફાર થશે, જે બંધારણ દ્વારા સુરક્ષિત ધાર્મિક વિવિધતાને સંભવિત રીતે અસર કરશે. કેન્દ્ર સરકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરતાં સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ જણાવ્યું હતું કે ન્યાયાધીશ તરુણ ગોગોઈએ સબરીમાલા મંદિર કેસમાં આદેશ લખ્યો હતો અને આદિ શૈવ ચુકાદો પણ લખ્યો હતો, જેમાં શ્રી મઠ કેસથી લઈને આજ સુધીના ચુકાદાની રૂપરેખા આપવામાં આવી હતી.
શ્રી મઠ અને સબરીમાલા કેસોમાં કેટલાંક પરિબળોને અવગણવામાં આવ્યાં હતાં, જેમાં બંધારણ સભામાં ચર્ચાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. ભારતના ધર્મો વૈવિધ્યસભર છે. જેમ હિન્દુ ધર્મમાં પેટા-સંપ્રદાયો છે, દરેકની પોતાની સ્વતંત્ર ઓળખ છે, તેવી જ રીતે ઇસ્લામમાં પણ પેટા-સંપ્રદાયો છે. જો કે ઇસ્લામનો એક જ પવિત્ર ગ્રંથ અને એક જ સ્થાપક છે, તેમ છતાં ધર્મ હજુ પણ આંતરિક વિવિધતા અનુભવે છે. તમે ધર્મશાસ્ત્રીય પાસાંઓની તપાસ કરી રહ્યા નથી, પરંતુ કોર્ટે એ ધ્યાનમાં લેવાની જરૂર છે કે ઇસ્લામનો અર્થ ફક્ત એક પ્રકારનો ઇસ્લામ નથી, કે હિન્દુ ધર્મનો અર્થ ફક્ત એક પ્રકારનો હિન્દુ ધર્મ નથી.
ધર્મ અને ધાર્મિક બાબતોનું અર્થઘટન કરતી વખતે કોર્ટે આ પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખવાં જોઈએ. બંધારણે અમેરિકન બંધારણમાંથી કેટલાક સંદર્ભો લીધા છે, પરંતુ કલમ ૨૫ અને ૨૬ ખાસ કરીને ભારત માટે બનાવવામાં આવી છે. આમાં નાસ્તિકો, શાસ્ત્રોમાં ન માનનારાઓ અને મૂર્તિપૂજામાં ન માનનારાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ નાસ્તિક હોવા છતાં, મૂર્તિ પૂજામાં માનતા ન હોવા છતાં અને ચાર્વાક ફિલસૂફીનું પાલન કરતા હોવા છતાં હિન્દુ હોઈ શકે છે અને તેથી, સુનાવણી દરમિયાન આ ધ્યાનમાં લેવું જોઈએ.
તેમણે ધ્યાન દોર્યું હતું કે કલમ ૨૬ (બી) ખાસ કરીને ફક્ત સંપ્રદાયો જ નહીં પરંતુ તેમની અંદરના વર્ગોનો પણ સમાવેશ કરે છે. દાખલા તરીકે બધા હિન્દુ સંપ્રદાયોનાં લોકો શિરડીની મુલાકાત લે છે. તેવી જ રીતે હિન્દુઓ પણ નિઝામુદ્દીન દરગાહની મુલાકાત લે છે. તો તમે તેને કયા સંપ્રદાય તરીકે વર્ગીકૃત કરશો? સુપ્રીમ કોર્ટમાં સમીક્ષા અરજીઓને ટેકો આપતાં પક્ષકારોની દલીલો ૭ થી ૯ એપ્રિલ દરમિયાન સાંભળવામાં આવશે. આ પછી વિરોધી પક્ષકારોની દલીલો ૧૪ થી ૧૬ એપ્રિલ દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવશે. જો કોઈ પ્રતિવાદી દલીલો હોય તો ૨૧ એપ્રિલે સાંભળવામાં આવશે અને એમિકસ ક્યુરી દ્વારા અંતિમ દલીલો ૨૨ એપ્રિલ સુધીમાં પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
