જૂના જમાનાના યુદ્ધોમાં જે રાજા રહેતો તે પોતે યુદ્ધમાં સામેલ થતો અને શત્રુસેના સામે લડતો. આ યુદ્ધમાં રાજાની હત્યા થાય ત્યારે તેના સૈન્યમાં નાસભાગ થતી અને યુદ્ધ પૂરું થઈ જતું. અમેરિકા, ઇઝરાયલ અને ઇરાન વચ્ચેના યુદ્ધના આરંભમાં જ ઇરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીની હત્યા થઈ તેને કારણે ઇઝરાયલનું પલ્લું ભારે થઈ ગયું છે, પણ ઇરાન યુદ્ધ હારી ગયું નથી.
ઇરાને ખામેનીના સ્થાને તેના પુત્રની નિમણુક કરીને બદલો લેવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીની હત્યા પછી સવાલ એ પૂછાઈ રહ્યો છે કે ઇરાનના ટોચના નેતાઓ પૈકી કોણે ગદ્દારી કરી, જેને કારણે ખામેનીનું લોકેશન મળી ગયું? આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીની હત્યા કરનાર હુમલો મધ્યરાત્રિએ નહીં, પણ દિવસે કરવામાં આવ્યો હતો.
આ હુમલો એટલા માટે કરવામાં આવ્યો, કારણ કે અમેરિકા અને ઇઝરાયલે થોડા કલાકો પહેલા મળેલી એક મહત્ત્વપૂર્ણ ગુપ્ત માહિતીનો લાભ લેવાનું નક્કી કર્યું. મહિનાઓથી તેઓ એવી તકની શોધમાં હતા જ્યારે ઈરાનના ટોચના નેતાઓ અને અધિકારીઓ ભેગા થાય. તેમને ખબર પડી કે ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેની શનિવારે મધ્ય તેહરાનમાં એક કમ્પાઉન્ડમાં હાજર રહેશે. તેઓ અન્ય લશ્કરી અને ગુપ્તચર અધિકારીઓની મીટિંગના સ્થળો પણ જાણતા હતા.
અમેરિકા અને ઇઝરાયલ મહિનાઓથી ખામેનીની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખી રહ્યા હતા. તેમણે જે પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કર્યો તે ગુપ્ત રાખવામાં આવી છે. જોકે અમેરિકાના પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં તેનો સંકેત આપ્યો હતો કે તે આપણી ગુપ્ત માહિતી અને ખૂબ જ અદ્યતન ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ્સથી બચી શક્યો નહીં. આ ગુપ્ત માહિતીનો સ્રોત કોઈ માનવી હોઈ શકે છે, જે ઇઝરાયલને અને અમેરિકાને તેની જાણ કરી રહ્યો હતો. જોકે તે ઈરાની વ્યક્તિઓના ટેકનિકલ ટ્રેકિંગની શક્યતા વધુ હોય તેવું લાગે છે. આ વ્યક્તિ ઇરાનના રાજદ્વારી અથવા લશ્કરી તંત્રમાં ટોચના સ્થાન સાથે જોડાયેલો હોવાની સંભાવના પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
ઇઝરાયલ અને અમેરિકાની ગુપ્તચર સંસ્થાઓ અગાઉ પણ ઇરાનના ટોચના નેતાઓનું સફળતાપૂર્વક ટ્રેકિંગ કરી ચૂકી છે. ગયાં વર્ષે જૂનમાં ૧૨ દિવસના યુદ્ધમાં, ઇઝરાયલે ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ સાથે જોડાયેલા વૈજ્ઞાનિકો અને અધિકારીઓને નિશાન બનાવ્યા હતા. પછી લોકોની હિલચાલ સમજવા માટે ટેલિકોમ અને મોબાઇલ ફોન સિસ્ટમમાં હેકિંગ કરવાની વાત થઈ હતી. આમાં ક્યારેક ચોક્કસ અધિકારીઓ સાથે જોડાયેલા અંગરક્ષકોની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવાનો સમાવેશ પણ થતો હતો.
ઈરાન જાણતું હતું કે ખામેની તેમના દુશ્મનોના રડાર હેઠળ છે. દુશ્મનોની યુક્તિઓ ઓળખવામાં નિષ્ફળતા ઈરાની સુરક્ષા અને ગુપ્તચર તંત્રની ગંભીર નિષ્ફળતા દર્શાવે છે; અથવા તે ઇઝરાયલ અને અમેરિકાની ટ્રેકિંગના નવા રસ્તાઓ શોધવા માટે સતત તેમની પદ્ધતિઓને અનુકૂલિત કરવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે. ઈરાનીઓએ એવું પણ માની લીધું હશે કે દિવસ દરમિયાન હુમલો થવાની શક્યતા ઓછી છે.
આ કિસ્સામાં, ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ કહે છે કે ગુપ્ત માહિતી સીઆઈએ તરફથી આવી હતી. આ ગુપ્ત માહિતી ઇઝરાયલને વાસ્તવિક હુમલાને સરળ બનાવવા માટે આપવામાં આવી હતી. એવા સંકેતો છે કે ઈરાન પરના હુમલામાં, ઇઝરાયલે ટોચના નેતૃત્વના હોદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું અને અમેરિકાએ લશ્કરી થાણાંઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. મહત્ત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે ગુપ્તચર એજન્સીઓએ ખામેની અને અન્ય ઈરાની અધિકારીઓની હિલચાલ વિશે પૂરતી માહિતી એકઠી કરી હતી જેથી લાંબા અંતરની મિસાઇલોનું વહન કરતા જેટનો ઉપયોગ કરીને હુમલો કરવાની યોજના બનાવી શકાય. આ હુમલો મોટા ઓપરેશનની શરૂઆતનો સંકેત આપવા માટે આયોજિત કરવામાં આવ્યો હતો અને તકનો લાભ લેવા માટે તેને આગળ ધપાવવામાં આવ્યો હતો. ઇઝરાયલી જેટ વિમાનોને તેહરાન પહોંચવામાં લગભગ બે કલાક લાગ્યા હશે, પરંતુ ઇઝરાયલે તેના શસ્ત્રો ક્યાં સુધી છોડ્યા તે સ્પષ્ટ નથી.
સ્થાનિક સમય મુજબ સવારે ૯:૪૦ વાગ્યે ઇઝરાયલી જેટે કમ્પાઉન્ડ પર હુમલો કરવા માટે ૩૦ બોમ્બનો ઉપયોગ કર્યો હોવાના અહેવાલ છે. આનું કારણ એ હોઈ શકે છે કે ખામેની પોતાની સુરક્ષા માટે કમ્પાઉન્ડની નીચે ભૂગર્ભ બંકરનો ઉપયોગ કરી રહ્યા હતા. લક્ષ્ય પર ખાતરીપૂર્વક હુમલો કરવા માટે બહુવિધ શસ્ત્રોની જરૂર પડી હતી. ઈરાનમાં અન્યત્ર પણ હુમલા થયા, જેમાં રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાનના કાર્યાલયનો પણ સમાવેશ થાય છે.
ઇઝરાયલે માર્યા ગયેલા લોકોમાં સાત વરિષ્ઠ ઈરાની સંરક્ષણ અધિકારીઓના નામ આપ્યા છે, જેમાં સંરક્ષણ પરિષદના સચિવ અલી શામખાની, સંરક્ષણ પ્રધાન બ્રિગેડિયર જનરલ અઝીઝ નાસિરઝાદેહ અને ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ કમાન્ડર જનરલ મોહમ્મદ પાકપુરનો સમાવેશ થાય છે. ફ્લોરિડાના માર-એ-લાગોમાં મધ્યરાત્રિ હતી, જ્યારે રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ તેમના કેટલાક ઉચ્ચ અધિકારીઓ સાથે હુમલા પર નજર રાખવા માટે બેઠા હતા. ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લાહ અલી ખામેનીના મૃત્યુની પુષ્ટિ કરવામાં કલાકો લાગ્યા હતા. જોકે, ઈરાન આ માટે તૈયાર હતું.
અહેવાલો સૂચવે છે કે માત્ર ખામેની માટે જ નહીં પરંતુ ઘણા વરિષ્ઠ અધિકારીઓ માટે પણ ઉત્તરાધિકારીની યોજનાઓ બનાવવામાં આવી હતી. આ હત્યાની સમગ્ર સંઘર્ષ પર શું અસર પડશે તે હજુ સ્પષ્ટ નથી. છેલ્લા ત્રણ દાયકાથી સત્તામાં રહેલા ૮૬ વર્ષીય ખામેનીના મૃત્યુની જાહેરાત સૌપ્રથમ અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને બાદમાં ઈરાનના સરકારી ટેલિવિઝન દ્વારા તેને પુષ્ટિ આપવામાં આવી હતી. ખામેની વિશ્વના સૌથી લાંબા સમય સુધી સેવા આપનારા નેતાઓમાંના એક હતા. ૧૯૭૯ની ઇસ્લામિક ક્રાંતિ પછી ઈરાનમાં ફક્ત બે જ સર્વોચ્ચ નેતાઓ રહ્યા છે: આયાતુલ્લાહ રુહોલ્લાહ ખોમેની અને આયાતુલ્લાહ અલી ખામેની. ઈરાનમાં સર્વોચ્ચ નેતા રાજ્યના વડા અને સશસ્ત્ર દળોના પણ સર્વોચ્ચ કમાન્ડર હોય છે, જેમાં ઈરાનના ચુનંદા રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ કોર્પ્સ (IRGC)નો પણ સમાવેશ થાય છે.
ખામેની એક જટિલ વારસો પાછળ છોડી ગયા છે. ઈરાન એક એવો દેશ છે જે એક મજબૂત ધાર્મિક વ્યવસ્થા અને શક્તિશાળી અર્ધલશ્કરી દળોના નિયંત્રણ હેઠળ રહ્યો છે. વિવિધ ઈરાની રાષ્ટ્રપતિઓ ઘણીવાર વિદેશમાં હેડલાઇન્સ બનાવતા હતા, પરંતુ દેશની અંદર વાસ્તવિક નિયંત્રણ ખામેનીના હાથમાં હતું. તેમના પછી ઈરાનની રાજનીતિ શું વળાંક લેશે તે અંગે ફઝ્ઝુર સિદ્દીકી કહે છે કે આ હુમલો ઈરાન માટે એ અર્થમાં સારો રહેશે કે ત્યાં વિરોધ માટે કોઈ સ્થાન રહેશે નહીં, ઓછામાં ઓછા થોડા સમય માટે. ઈરાનમાં તાજેતરના વિરોધ પ્રદર્શનો ત્યાંના લોકો દ્વારા કરવામાં આવ્યા હતા, તેઓ ત્યાંની આર્થિક નીતિઓનો વિરોધ કરી રહ્યા હતા, તે રાજકીય મોડેલ પર નહોતું. આ વિરોધ ખામેની વિરુદ્ધ નહોતો. તે અમેરિકાનું વર્ણન હતું કે લોકો ખામેની વિરુદ્ધ છે. સામાન્ય શિયાઓ હજુ પણ ખામેનીને એક સંપ્રદાયના વ્યક્તિ તરીકે જુએ છે. હાલ પૂરતું, ઈરાનમાં બધા વિરોધને દબાવી દેવામાં આવશે. ત્યાં કોઈ વિરોધ રહેશે નહીં. હાલ પૂરતું, ખામેનીની હત્યા ઈરાનને એક કરશે.
ખામેનીનું સ્થાન ખામેનીના કદનો કોઈ વ્યક્તિ લેશે. આનો અર્થ એ છે કે તે તેમના જેવું જ વિચારશે, તેમના જેવો જ કટ્ટરપંથી હશે અને તેમની વિચારધારા સમાન હશે. ખામેનીની સ્થિતિમાં, ધર્મનિરપેક્ષ રાજકારણ માટે કોઈ સ્થાન નથી. જો અમેરિકા એવું વિચારે છે કે તે ત્યાંની આખી વ્યવસ્થા બદલી નાખશે, ત્યાં ધાર્મિક નેતૃત્વ માટે કોઈ સ્થાન રહેશે નહીં, ત્યાંનો રાજકીય વંશવેલો સમાપ્ત થઈ જશે, તો મને નથી લાગતું કે ઇરાનમાં આવું કંઈ થવાનું છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
