આજે સમગ્ર વિશ્વ એક એવા વળાંક પર ઊભું છે જ્યાં પ્રકૃતિનો પ્રકોપ કોઈ સરહદો ઓળખતો નથી. ‘ક્લાઇમેટ ચેન્જ’ હવે માત્ર પર્યાવરણવાદીઓના ભાષણોનો હિસ્સો નથી, પરંતુ પૃથ્વીના અસ્તિત્વ સામેનો સૌથી મોટો નૈતિક અને અસ્તિત્વલક્ષી ખતરો છે. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિથી શરૂ થયેલી માનવજાતની અંધાધૂંધ દોટ આજે ‘ગ્લોબલ બોઇલિંગ’ના યુગમાં પ્રવેશી ચૂકી છે.વૈશ્વિક તાપમાનમાં વધારો અને ગ્લેશિયર્સનું પતનક્લાઇમેટ ચેન્જની સૌથી ભયાનક અસર ઉત્તર અને દક્ષિણ ધ્રુવો પર જોવા મળી રહી છે.
આર્કટિક અને એન્ટાર્કટિકાના બરફના પહાડો રેકોર્ડ બ્રેક ઝડપે પીગળી રહ્યા છે.સમુદ્રની સપાટીમાં વધારો થઇ રહ્યો છે. ગ્લેશિયર્સ પીગળવાને કારણે દરિયાઈ સપાટી સતત વધી રહી છે. જો આ જ ગતિ ચાલુ રહી, તો ન્યુયોર્ક, મુંબઈ, લંડન અને શાંઘાઈ જેવા દરિયાકાંઠાના મોટા શહેરો આવનારા દાયકાઓમાં જળમગ્ન થઈ શકે છે. ક્લાઇમેટ ચેન્જની ગ્રીનહાઉસ પર અસરની વાત કરીએ તો વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ અને મિથેનનું વધતું પ્રમાણ સૂર્યની ગરમીને પૃથ્વી પર જ રોકી રાખે છે, જેને પરિણામે સમગ્ર પૃથ્વી એક ગરમ ભઠ્ઠી બની રહી છે.
પરિસ્થિતિકીય તંત્ર પર સંકટમાત્ર મનુષ્યો જ નહીં, પરંતુ પૃથ્વી પરની લાખો વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓ લુપ્ત થવાના આરે છે. જૈવવિવિધતાનો નાશ થઇ રહ્યો છે. દરિયાઈ તાપમાન વધવાથી ‘કોરલ રીફ’ (પરવાળાના ખડકો) નાશ પામી રહ્યા છે, જે સમુદ્રી જીવનનો આધાર છે. જંગલોની આગ પણ એક મોટું કારણ છે. કેનેડાથી લઈને ઓસ્ટ્રેલિયા સુધીના જંગલોમાં લાગતી ભયાનક આગ હવે દર વર્ષની ઘટના બની ગઈ છે, જે હજારો એકર વનસ્પતિ અને વન્યજીવોને સ્વાહા કરી રહી છે.
આર્થિક અને સામાજિક અસરોની વાત કરીએ તો ગરીબી અને સ્થળાંતરક્લાઇમેટ ચેન્જ માત્ર પર્યાવરણીય સમસ્યા નથી, તે આર્થિક કટોકટી પણ છે.ખાદ્ય સુરક્ષા પર પણ સંકટ ઊભું થયું છે. અનિયમિત વરસાદ અને અતિશય ગરમીને કારણે ખેતીના પાક નિષ્ફળ જઈ રહ્યા છે. આનાથી વૈશ્વિક સ્તરે ભૂખમરો અને મોંઘવારી વધી રહી છે. ક્લાઇમેટ રેફ્યુજીસની સંખ્યા પણ વધી રહી છે. જે વિસ્તારોમાં રહેવું હવે અશક્ય બની રહ્યું છે, ત્યાંથી લાખો લોકો સ્થળાંતર કરી રહ્યા છે. આ ભવિષ્યમાં મોટા સામાજિક સંઘર્ષો અને યુદ્ધોનું કારણ બની શકે છે.
આપણી નૈતિક જવાબદારી એ છે કે પરિવર્તનનો સમયઆ વૈશ્વિક કટોકટીમાં આપણી ભૂમિકા શું? વિજ્ઞાન સ્પષ્ટ છે કે જો આપણે વૈશ્વિક તાપમાનનો વધારો $1.5^\irc C$ સુધી મર્યાદિત રાખવો હોય, તો આપણે ‘નેટ ઝીરો’ ઉત્સર્જન તરફ ગંભીરતાથી આગળ વધવું પડશે. અશ્મિભૂત ઈંધણનો ત્યાગ કરવો પડશે કોલસો અને તેલના બદલે સૌર ઉર્જા, પવન ઉર્જા અને હાઇડ્રોજન જેવા સ્વચ્છ સ્ત્રોતો અપનાવવા પડશે. કોલસો બાળવાથી પણ પર્યાવરણ પર ગંભીર અસર થઇ રહી છે. એટલે કોલ આધારિત પ્રોજેક્ટ અન્ય ઉર્જામાં પરિવર્તિત કરવાની શરુઆત કરી દેવી જોઇએ.
કોલસો બાળવો એ ઉર્જા મેળવવાનો જૂનો સ્ત્રોત છે, પરંતુ તેની પર્યાવરણ પર પડતી અસરો ખૂબ જ ગંભીર અને લાંબાગાળાની છે. જ્યારે આપણે કોલસો બાળીએ છીએ, ત્યારે તે માત્ર ગરમી જ નહીં, પણ અનેક હાનિકારક વાયુઓ અને કણો પણ હવામાં છોડે છે.પર્યાવરણ પર થતી મુખ્ય અસરો નીચે મુજબ છે:૧. વાયુ પ્રદૂષણ અને ગ્રીનહાઉસ અસરમાં વધારોકોલસાના દહનથી સૌથી વધુ પ્રમાણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ છૂટો થાય છે.
આ વાયુ પૃથ્વીના તાપમાનમાં વધારો કરવા (ગ્લોબલ વોર્મિંગ) માટે મુખ્ય જવાબદાર છે. આ ઉપરાંત સલ્ફર ડાયોક્સાઈડ જે એસિડ વર્ષા માટે જવાબદાર છે. નાઈટ્રોજન ઓક્સાઈડ જે હવામાં ધુમ્મસ પેદા કરે છે. જ્યારે કોલસો સળગે છે, ત્યારે તેમાંથી નીકળતો સલ્ફર અને નાઈટ્રોજન હવામાં રહેલા ભેજ સાથે ભળીને સલ્ફ્યુરિક અને નાઈટ્રિક એસિડ બનાવે છે. આ પદાર્થો વરસાદ સાથે જમીન પર પડે છે, જેને એસિડ વર્ષા કહેવાય છે. તેનાથી જંગલો અને ખેતીના પાકને નુકસાન થાય છે. નદી અને તળાવોનું પાણી ઝેરી બને છે, જેનાથી માછલીઓ મરી જાય છે.ઐતિહાસિક ઈમારતો (જેમ કે તાજમહેલ) ના પથ્થરોનું ક્ષરણ થાય છે.
માનવ સ્વાસ્થ્ય પર અસરહવામાં ભળતા સૂક્ષ્મ કણો શ્વાસ દ્વારા ફેફસામાં જાય છે. તેનાથી અસ્થમા, બ્રોન્કાઈટિસ અને ફેફસાનું કેન્સર જેવા રોગો થાય છે. હૃદયની બીમારીઓનું જોખમ વધે છે. રાખનો નિકાલ પણ મોટી સમસ્યા છે. કોલસો બળ્યા પછી મોટી માત્રામાં રાખ વધે છે. આ રાખમાં આર્સેનિક, સીસું અને પારો જેવા ઝેરી તત્વો હોય છે. જો તેનો યોગ્ય નિકાલ ન કરવામાં આવે, તો તે જમીન અને ભૂગર્ભ જળને પ્રદૂષિત કરે છે.૫. જળ પ્રદૂષણપાવર પ્લાન્ટ્સમાં કોલસાને ઠંડો પાડવા માટે મોટા પ્રમાણમાં પાણીનો ઉપયોગ થાય છે.
