કોઈ પણ પુખ્ત વયના સ્ત્રી-પુરુષ પોતાની જિંદગીનો નિર્ણય પોતાની રીતે કરવા સ્વતંત્ર હોય છે, પણ ગુજરાત સરકાર હવે તેમાં હસ્તક્ષેપ કરવા માંગે છે. નાયબ મુખ્યમંત્રી હર્ષ સંઘવીએ ગુજરાત વિધાનસભામાં લગ્ન નોંધણી કાયદા અંગે જાહેરાત કરી છે, જે મુજબ રાજ્ય સરકાર ગુજરાત લગ્ન નોંધણી અધિનિયમ ૨૦૦૬માં સુધારો કરવા જઈ રહી છે. હવે લગ્ન નોંધણી દરમિયાન માતાપિતાને જાણ કરવામાં આવશે અને આ માટે એક અલગ પોર્ટલ પણ બનાવવામાં આવશે.
આ નવા નિયમો અંગે રાજ્યના નાગરિકો પાસેથી આગામી ૩૦ દિવસ માટે વાંધા અને સૂચનો મંગાવવામાં આવ્યા છે. ત્યારબાદ, બંધારણીય મર્યાદામાં યોગ્ય સૂચનો ધ્યાનમાં લઈને આ નિયમોનો અમલ કરવા માટે એક સમિતિની રચના કરવામાં આવશે. લગ્ન નોંધણીમાં કથિત છેતરપિંડી અટકાવવા માટે લાવવામાં આવેલા આ સુધારાઓ અંગે નાયબ મુખ્યમંત્રીએ કહ્યું કે રાજ્યમાં લગ્ન નોંધણી પ્રક્રિયામાં કેટલીક ખામીઓને કારણે તેનો દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છે.
કાયદાકીય નિષ્ણાતો માને છે કે આ સુધારો જીવનના મૂળભૂત અધિકાર માટે ખતરો છે. સમાજશાસ્ત્રી ગૌરાંગ જાનીએ કહ્યું કે આવી બાબતો સમાજને ૧૮મી સદીના રૂઢિચુસ્ત સમાજમાં પાછો લઈ જાય છે. આ કેસ લોકશાહીની વિરુદ્ધ છે. દેશના ખાસ લગ્ન કાયદા મુજબ, ૧૮ વર્ષની છોકરી અને ૨૧ વર્ષનો છોકરો ગમે ત્યાં ઈચ્છે લગ્ન કરી શકે છે. રાજ્ય દખલ કરી શકતું નથી. આવા કાયદા વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા માટે ખતરો છે.
કોઈપણ લોકશાહી દેશમાં, પ્રેમ લગ્ન માટે માતાપિતાની સંમતિનો કોઈ પ્રશ્ન જ નથી. બંધારણમાં એવી કોઈ જોગવાઈ નથી કે જે લગ્ન સમયે માતાપિતાની પરવાનગી લેવી ફરજિયાત બનાવે. હકીકતમાં, માતાપિતાઓએ પણ આવા કાયદાઓનો વિરોધ કરવો જોઈએ. હાલમાં સમાજ બદલાઈ રહ્યો છે, આંતરજાતિય લગ્નો થઈ રહ્યા છે. રૂઢિચુસ્ત લોકો દ્વારા આનો વિરોધ કરવામાં આવી રહ્યો છે. આવા કાયદા તે રૂઢિચુસ્ત લોકોની માનસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે છે. આ સંપૂર્ણપણે રાજકીય ચાલ છે.
ફેમિલી કોર્ટના વકીલ ચેતન પંડ્યાએ જણાવ્યું હતું કે સરકાર દ્વારા આ નિર્ણય હજુ સુધી અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો નથી. નાગરિકોના વાંધાઓ માટે તેને આગામી ૩૦ દિવસ માટે ખુલ્લું રાખવામાં આવ્યું છે, તેથી કોઈપણ નાગરિક કે નેતા જેને કોઈ વાંધો હોય તે આ કાયદા અંગે વાંધો ઉઠાવી શકે છે. લગ્ન નોંધણી નિષ્ણાત વકીલ પરેશ મોદીએ જણાવ્યું કે ભારતીય બંધારણ વ્યવહારીક રીતે લગ્ન માટે માતાપિતાની સંમતિની જરૂરિયાતને માન્યતા આપતું નથી.
આનાથી બાળકો પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ માતાપિતાના હાથમાં રહે છે. જો દંપતીના માતાપિતા ન હોય અથવા માતાપિતા છૂટાછેડા જેવી ગંભીર સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યા હોય, તો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે આ નિર્ણય કોણ લેશે. બંધારણનો કોઈ પણ લેખ માતાપિતાની સંમતિ જેવી બાબતોને સમર્થન આપતો નથી. જો તે લાગુ કરવામાં આવે તો પણ લોકો તેને હાઇકોર્ટમાં પડકારી શકે છે. હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ મુજબ, લગ્ન કરાવતા પૂજારી દ્વારા એક સોગંદનામું, કન્યા અને વરરાજાના જન્મ પ્રમાણપત્રો અને સરનામાંનો પુરાવો દર્શાવતું શાળા છોડવાનું પ્રમાણપત્ર સબમિટ કરવામાં આવે છે. આ પછી, નોંધણી થાય છે અને હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ હેઠળ તેની પુષ્ટિ થાય છે.
ગુજરાત હાઈકોર્ટના વરિષ્ઠ વકીલ પીયૂષ જાદુગરે જણાવ્યું હતું કે હિન્દુ લગ્ન નોંધણી અધિનિયમ હેઠળ કંકોત્રી છાપવી, સપ્તપદીની વિધિ, મંગળસૂત્ર પહેરવું, વરરાજા અને કન્યાનો ફોટો રજૂ કરવો ફરજિયાત છે. લગ્ન કરાવનાર પૂજારીના સોગંદનામા પર સહી કર્યા પછી જ લગ્ન નોંધણી કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા તેમના માટે સૌથી વધુ ઉપયોગી છે, જેઓ ભાગી જઈને લગ્ન કરી રહ્યા છે. સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ, જો કોઈ છોકરો અને છોકરી જિલ્લા સ્તરે લગ્ન કરવા માંગતા હોય, તો તેઓ રજિસ્ટ્રારને અરજી કરે છે. પછી તેઓ રજિસ્ટ્રાર ઑફિસની બહાર એક નોટિસ લગાવે છે અને કોઈ વાંધો ઉઠાવે તેની ૩૦ દિવસ રાહ જુએ છે. જો કોઈ વાંધો ન ઉઠાવે, તો લગ્ન વિધિવત્ રીતે પૂર્ણ થાય છે. જોકે, ફક્ત તે જ વાંધાઓ ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે જેમાં દંપતી એક જ ગોત્રનું ન હોય એટલે કે એક જ ગોત્રનું હોય અને તેમાંથી એક સગીર ન હોય.
જો તેઓ સગીર ન હોય, તો લગ્ન થઈ શકે છે. તેથી, રજિસ્ટ્રાર આ માપદંડો સિવાયના કોઈપણ કારણોસર લગ્ન નોંધણી કરાવવાનો ઇનકાર કરી શકતા નથી. રજિસ્ટ્રારને ફક્ત એ સુનિશ્ચિત કરવાનું રહેશે કે છોકરી ૧૮ વર્ષની છે અને છોકરો ૨૧ વર્ષનો છે અને તેઓ ભાઈ-બહેન નથી. રજિસ્ટ્રાર કાયદેસર રીતે લગ્ન નોંધણી કરાવવા માટે બંધાયેલા છે, ભલે માતાપિતા તે ઇચ્છતા ન હોય. સ્પેશિયલ મેરેજ એક્ટ હેઠળ, જ્યારે બે અલગ અલગ ધર્મના લોકો લગ્ન કરે છે, ત્યારે કોઈપણ વાંધો ઉઠાવવા માટે ૩૦ દિવસનો સમયગાળો હોય છે. નવો કાયદો દીકરીઓના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરે છે.
સમાજશાસ્ત્રી રમેશ સવાણી તેમની ફેસબુકની પોસ્ટમાં લખે છે કે હવે કાનજી અને જીવી મળેલા જીવ નહીં બની શકે. ‘મળેલા જીવ’નવલકથા પન્નાલાલ પટેલે લખી છે. આ નવલકથા કાનજી અને જીવીની પ્રણયકથા છે. ગામડાંમાં રહેતા અને ભિન્ન જ્ઞાતિમાં જન્મેલા બે યુવાન પાત્રો પટેલ કાનજી અને વાળંદ જીવી જન્માષ્ટમી પ્રસંગે કાવડિયા ગામના ડૂંગરની નેળમાં ભરાયેલા મેળામાં આકસ્મિક રીતે ભેગા થાય છે અને પ્રથમ મુલાકાતે જ એકબીજાના પ્રેમમાં પડે છે, પરંતુ એ બંનેના લગ્નમાં જ્ઞાતિભેદ અવરોધરૂપ થાય છે. પોતાના મિત્ર હિરાની પ્રયુક્તિથી પ્રેરાઈને અને પોતાની પ્રેમીકા જીવી પોતાની નજર આગળ રહે એ હેતુથી, કાનજી જીવીને પોતાના ગામના કદરૂપા ધૂળા સાથે પરણાવે છે.
કાનજીને આપેલાં વચનથી બંધાઈને અને કાનજી પ્રત્યેની લાગણીથી દોરવાઈને જીવી આ સંબંધ કબૂલે છે, પણ એણે વહેમી પતિની મારઝૂડ વેઠવાનો વારો આવે છે. કાનજી નૈતિક સચ્ચાઈથી આત્મસંયમ જાળવે છે પણ જીવીનું દુઃખ જોઈ ન શકતાં ગામ છોડીને નોકરીની શોધમાં શહેર ચાલ્યો જાય છે. બીજી તરફ, વહેમી પતિ તરફનો શારીરિક અને માનસિક ત્રાસ સહન ન થતાં જીવી રોટલામાં ઝેર ભેળવીને આત્મહત્યાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ અજાણતાં એ રોટલો ધૂળો ખાઈ જાય છે અને જીવી વિધવા બને છે. આ બનાવથી જીવી લોકનિંદાનો ભોગ બને છે અને કાનજી પણ એના પર વહેમાય છે, આથી આઘાતથી શોકમગ્ન જીવી માનસિક સમતુલા ગુમાવી બેસે છે. છેવટે કાનજી શહેરથી આવે છે અને જીવીને પોતાની સાથે લઈ જાય છે.
સુરેન્દ્રનગર જિલ્લા અદાલતમાં પ્રેક્ટિસ કરતાં વકીલ વિજય મકવાણા કહે છે કે જો માતાપિતાની પરવાનગી લેવાની વાત આવે છે, તો પ્રેમ લગ્નો બંધ થઈ જશે. જો આ કાયદો પસાર થઈ જાય, તો પણ તે બંધારણ મુજબ ટકશે નહીં, કારણ કે જ્યારે લગ્ન વ્યક્તિગત નિર્ણય હોય છે, ત્યારે કોઈ બીજાની પરવાનગીની જરૂર હોય તેવી કોઈપણ જોગવાઈ વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનું ઉલ્લંઘન કરે છે. જો ગુજરાતમાં કાયદો બનશે તો યુગલ ગુજરાત રાજ્યની બહાર લગ્ન કરશે અને તેનું રજીસ્ટ્રેશન કરાવશે.
આ નવા કાયદાઓનો ઉપયોગ રાજકારણીઓ દીકરીઓના અધિકારોનું ઉલ્લંઘન કરવા અને આ રૂઢિચુસ્ત માનસિકતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કરી રહ્યા છે. આવા કાયદાઓ દીકરીઓ પર માલિકીનો દાવો કરવા જેવી ભેદભાવપૂર્ણ નીતિઓને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ સ્પષ્ટપણે મહિલાઓને નિયંત્રિત કરવાનો મામલો છે. આ રાજકારણીઓ ફક્ત મત મેળવવા માટે મહિલાઓના અધિકારોનો નાશ કરી રહ્યા છે. જો આ નિયમો લાગુ કરવામાં આવે તો લોકો લગ્ન કરીને પતિ-પત્ની તરીકે રહેવાને બદલે લિવ-ઇન રિલેશનશિપમાં રહેવાનું પસંદ કરશે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
