જમ્મુ અને કાશ્મીર જેવી નાની ગણાતી ટીમે તેની પ્રથમ રણજી ટ્રોફી – જે દેશની સર્વોચ્ચ સ્થાનિક ક્રિકેટ ટુર્નામેન્ટ છે – તે જીતી લીધી છે. બંદૂકોના ગડગડાટ અને બોમ્બ વિસ્ફોટોની પૃષ્ઠભૂમિમાં અને તેનાથી પણ વધુ ગંભીર રીતે જમ્મુ અને કાશ્મીરની પ્રાદેશિક ઓળખના અલગાવવાદ વચ્ચે, તેઓ છેલ્લા કેટલાક સમયમાં બે વાર સેમી-ફાઇનલ સુધી પહોંચીને સફળતાનાં દ્વાર ખખડાવી રહ્યા હતા. પરંતુ અંતિમ સિદ્ધિ વર્ષ ૨૦૨૬માં પ્રાપ્ત થઈ.
જો આ જમ્મુ અને કાશ્મીરના રમતગમતના ક્ષેત્રમાં એક મોટું નિવેદન છે, તો વ્યાપક ભારતીય ફલક પર પણ છે જ્યાં ક્રિકેટ એ એક અલગ પ્રકારનો ધર્મ છે. આ જીત માત્ર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર રાષ્ટ્ર માટે બહુપરિમાણીય છે. જે કોઈ પણ આ ઐતિહાસિક વિજયને માત્ર બંદૂકની સંસ્કૃતિમાંથી બહાર આવવા તરીકે જોઈ રહ્યા છે અથવા તેની સમીક્ષા કરી રહ્યા છે અને તેને માત્ર કાશ્મીર સાથે જોડીને ભૂલ કરી રહ્યા છે, તેઓ કાં તો અજ્ઞાન છે અથવા જમ્મુ અને કાશ્મીરની બહુસ્તરીય ઓળખની કટોકટીની જટિલતાઓથી વાકેફ નથી. હવે આ ટ્રોફી જમ્મુ અને કાશ્મીર ક્રિકેટ એસોસિએશન (જેકેસીએ)ના કબાટમાં સ્થાન પામી છે, જે પોતે પ્રાદેશિક પક્ષપાત અને રાજકીય આધિપત્ય હેઠળના ખરાબ ઇતિહાસમાંથી પસાર થયું છે. રાજકીય નેતાઓ જેકેસીએના વડા બનવા (અથવા તેના પર કબજો કરવા) માટે ઉત્સુક હોવા છતાં, તેમણે રમતને મદદ કરવા માટે બહુ ઓછું કામ કર્યું. તે જાણે અન્ય ટીમો સામે લડતી ‘જમ્મુ વિરુદ્ધ કાશ્મીર’ની ટીમ હતી.
આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિનો મક્કમતાથી સામનો કરવાનું શ્રેય જમ્મુ પ્રદેશના ચિનાબ વેલીના એક સમયે દૂરના ગણાતા ભલેસા ગામના એ છોકરાને જાય છે, જેણે પોતાની ક્રિકેટની સિદ્ધિઓ અને સફળતાઓ ઉપરાંત, દેશમાં ક્રિકેટ પ્રશાસન પર નિયંત્રણ રાખતી સર્વોચ્ચ સંસ્થા બીસીસીઆઈના અધ્યક્ષ પદ સુધીની મજલ કાપી છે. તેના માટે તેમજ જે એન્ડ કે માટે આ કોઈ નાની સિદ્ધિ ન હતી. બીસીસીઆઈના વર્તમાન વડા મિથુન મનહાસે માત્ર તે સિસ્ટમમાં સુધારો કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું ન હતું જેણે તેમને દિલ્હીમાં પોતાનું ક્રિકેટ ભવિષ્ય શોધવા માટે મજબૂર કર્યા હતા, પરંતુ જમ્મુ અને કાશ્મીર ચેમ્પિયન બને તે પણ સુનિશ્ચિત કર્યું હતું. તેમણે એક કરતાં વધુ રીતે ક્રિકેટનો ઇતિહાસ રચ્યો છે.
બીજા એક ચેમ્પિયનનો ઉલ્લેખ ન કરવો એ અયોગ્ય ગણાશે, જેઓ એક પૂર્વ ક્રિકેટર છે અને મનહાસની જેમ જ તત્કાલીન જેકેસીએ દ્વારા તેમની સાથે પણ અન્યાયી વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું અને અંતે, તેઓ પણ દિલ્હી જઈને વસ્યા. રણજી ટ્રોફી વિજેતા ટીમના મુખ્ય કોચ અજય શર્મા પવિત્ર ત્રિકુટા પહાડીઓમાં (વૈષ્ણોદેવી મંદિર) વસેલા પાંથલ ગામના વતની છે. મનહાસ દ્વારા તેમને આ પડકાર સ્વીકારવા માટે મનાવવામાં આવ્યા હતા, જે તેમણે શરૂઆતના ખંચકાટ અને ઇનકાર પછી સ્વીકારી લીધો હતો અને મનહાસ-શર્માની જોડીએ જે હાંસલ કર્યું તે ઇતિહાસ છે, પરંતુ તે બીસીસીઆઈના સમર્થન વિના શક્ય ન હતું. તેમની સૌથી મોટી સિદ્ધિ, જે અંતિમ વિજય તરફ દોરી ગઈ, તે બંને પ્રદેશોના ખેલાડીઓને સંકોચ દૂર કરવા, પ્રાદેશિક દુશ્મનાવટનો બોજ ઉતારી દેવા અને તેમના અંગત હિતમાં તથા જમ્મુ-કાશ્મીરના સંદર્ભમાં રમત વિશે નવેસરથી વિચારવા માટે પ્રેરિત કરવાની અને મનાવવાની હતી. આ યોજના સફળતાપૂર્વક કામ કરી ગઈ અને તેનું પરિણામ આજે સૌની સામે છે.
પ્રથમ, પ્રાદેશિક વિભાજન જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં સ્વાર્થી રાજકીય હિતોને અનુકૂળ આવી શકે છે. તે દિલ્હીના શાસકોના શસ્ત્રાગારમાં પણ એક શક્તિશાળી હથિયાર રહ્યું છે. પરંતુ તે કોઈ પણ રીતે જમ્મુ અને કાશ્મીરનાં લોકોને અનુકૂળ નથી. પ્રાદેશિક એકતા, જે સાંપ્રદાયિક વિભાજનના તેજ રંગો પર પણ હાવી થઈ શકે છે (આ વિભાજન રોપવામાં સ્વાર્થી તત્ત્વો સમયાંતરે સફળ રહ્યા છે) તે આતંકવાદને જડમૂળથી ઉખેડવામાં પણ ચમત્કાર કરી શકે છે. રણજી ટ્રોફીની જીતે આ વાત કોઈ પણ શંકા વિના સાબિત કરી દીધી છે.
ક્રિકેટ સ્ટાર્સ આકીબ નબી, કેપ્ટન પારસ ડોગરા, અબ્દુલ સમદ, યાવર હસન, શુભમ પુંડીર, સાહિલ લોત્રા, આબિદ મુશ્તાક અને અન્ય લોકો એક એવું મિશ્રણ હતું જેઓ લગભગ દરેક જિલ્લાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા. આ કોઈ સપ્રમાણ પ્રતિનિધિત્વ ન હતું, પરંતુ તે બધા યોગ્યતાના આધારે હતા જે તેમણે ખૂબ જ સારી રીતે સાબિત કર્યું છે. બીજું, અને તેનાથી પણ વધુ મહત્ત્વનું, આ મોડેલ જમ્મુ-કાશ્મીર અને દિલ્હીના તમામ રાજકીય પક્ષોના રાજકીય નેતૃત્વ માટે સીધો સંદેશ છે.
તેમણે વિભાજનકારી વિચારસરણી છોડવી જોઈએ – જે હવે મતોની શોધમાં વિભાગીય અને પેટા-વિભાગીય સ્તરે વિભાજન સુધી નીચે આવી ગઈ છે – અને સમજવું જોઈએ કે ઉજ્જવળ ભવિષ્ય એકતા અને સંવાદિતામાં રહેલું છે, પછી તે નવી ઊંચાઈઓ પ્રાપ્ત કરવાની વાત હોય (જેમ કે રણજી ટ્રોફીની જીતમાં થયું) અથવા મુશ્કેલીઓ સામે લડવાની વાત હોય જે ખાસ કરીને 5 ઓગસ્ટ, 2019ના ઘટનાક્રમ પછી પુષ્કળ પ્રમાણમાં છે. વિભાજનકારી રાજનીતિએ દિલ્હી અને જે એન્ડ કેના કેટલાક રાજકીય નેતાઓને વ્યક્તિગત લાભ અપાવ્યો હશે, પરંતુ તેણે ભૂતપૂર્વ રાજ્ય અને તેનાં લોકોને તમામ રીતે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. રણજી ટ્રોફીની જીત આશાની જ્યોતને ઊંચી રાખે છે અને તમામ હિતધારકોએ, ખાસ કરીને રાજકીય નેતૃત્વે આ ક્ષણને જાળવી રાખવી જોઈએ અને આ ભાવનાને આગળ ધપાવવી જોઈએ.
મિથુન મનહાસની ટીમને તમામ શ્રેય જાય છે જેમાં મુખ્ય કોચ અજય શર્મા, સપોર્ટ સ્ટાફ અને ક્રિકેટ સ્ટાર્સનો સમાવેશ થાય છે જેઓ જમ્મુ અને કાશ્મીરના તમામ ખૂણેથી આવ્યા હતા. છેલ્લે પણ મહત્ત્વની વાત એ છે કે, તે સમજાય તેવી વાત છે કે મનહાસ બીસીસીઆઈના સીઈઓ બન્યા તે પહેલાં પણ બીસીસીઆઈના સમર્થન વિના આ શક્ય બન્યું ન હોત. ‘સંગઠિત રહીશું તો ટકીશું અને વિભાજિત થઈશું તો હારીશું’ – જમ્મુ અને કાશ્મીર માટે રણજી ટ્રોફીની જીત આ સંદેશ ભારપૂર્વક આપે છે. ચાલો આ તકને જે એન્ડ કે ના એકંદર સંદર્ભમાં ગુમાવીએ નહીં.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
જમ્મુ અને કાશ્મીર જેવી નાની ગણાતી ટીમે તેની પ્રથમ રણજી ટ્રોફી – જે દેશની સર્વોચ્ચ સ્થાનિક ક્રિકેટ ટુર્નામેન્ટ છે – તે જીતી લીધી છે. બંદૂકોના ગડગડાટ અને બોમ્બ વિસ્ફોટોની પૃષ્ઠભૂમિમાં અને તેનાથી પણ વધુ ગંભીર રીતે જમ્મુ અને કાશ્મીરની પ્રાદેશિક ઓળખના અલગાવવાદ વચ્ચે, તેઓ છેલ્લા કેટલાક સમયમાં બે વાર સેમી-ફાઇનલ સુધી પહોંચીને સફળતાનાં દ્વાર ખખડાવી રહ્યા હતા. પરંતુ અંતિમ સિદ્ધિ વર્ષ ૨૦૨૬માં પ્રાપ્ત થઈ.
જો આ જમ્મુ અને કાશ્મીરના રમતગમતના ક્ષેત્રમાં એક મોટું નિવેદન છે, તો વ્યાપક ભારતીય ફલક પર પણ છે જ્યાં ક્રિકેટ એ એક અલગ પ્રકારનો ધર્મ છે. આ જીત માત્ર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર રાષ્ટ્ર માટે બહુપરિમાણીય છે. જે કોઈ પણ આ ઐતિહાસિક વિજયને માત્ર બંદૂકની સંસ્કૃતિમાંથી બહાર આવવા તરીકે જોઈ રહ્યા છે અથવા તેની સમીક્ષા કરી રહ્યા છે અને તેને માત્ર કાશ્મીર સાથે જોડીને ભૂલ કરી રહ્યા છે, તેઓ કાં તો અજ્ઞાન છે અથવા જમ્મુ અને કાશ્મીરની બહુસ્તરીય ઓળખની કટોકટીની જટિલતાઓથી વાકેફ નથી. હવે આ ટ્રોફી જમ્મુ અને કાશ્મીર ક્રિકેટ એસોસિએશન (જેકેસીએ)ના કબાટમાં સ્થાન પામી છે, જે પોતે પ્રાદેશિક પક્ષપાત અને રાજકીય આધિપત્ય હેઠળના ખરાબ ઇતિહાસમાંથી પસાર થયું છે. રાજકીય નેતાઓ જેકેસીએના વડા બનવા (અથવા તેના પર કબજો કરવા) માટે ઉત્સુક હોવા છતાં, તેમણે રમતને મદદ કરવા માટે બહુ ઓછું કામ કર્યું. તે જાણે અન્ય ટીમો સામે લડતી ‘જમ્મુ વિરુદ્ધ કાશ્મીર’ની ટીમ હતી.
આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિનો મક્કમતાથી સામનો કરવાનું શ્રેય જમ્મુ પ્રદેશના ચિનાબ વેલીના એક સમયે દૂરના ગણાતા ભલેસા ગામના એ છોકરાને જાય છે, જેણે પોતાની ક્રિકેટની સિદ્ધિઓ અને સફળતાઓ ઉપરાંત, દેશમાં ક્રિકેટ પ્રશાસન પર નિયંત્રણ રાખતી સર્વોચ્ચ સંસ્થા બીસીસીઆઈના અધ્યક્ષ પદ સુધીની મજલ કાપી છે. તેના માટે તેમજ જે એન્ડ કે માટે આ કોઈ નાની સિદ્ધિ ન હતી. બીસીસીઆઈના વર્તમાન વડા મિથુન મનહાસે માત્ર તે સિસ્ટમમાં સુધારો કરવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું ન હતું જેણે તેમને દિલ્હીમાં પોતાનું ક્રિકેટ ભવિષ્ય શોધવા માટે મજબૂર કર્યા હતા, પરંતુ જમ્મુ અને કાશ્મીર ચેમ્પિયન બને તે પણ સુનિશ્ચિત કર્યું હતું. તેમણે એક કરતાં વધુ રીતે ક્રિકેટનો ઇતિહાસ રચ્યો છે.
બીજા એક ચેમ્પિયનનો ઉલ્લેખ ન કરવો એ અયોગ્ય ગણાશે, જેઓ એક પૂર્વ ક્રિકેટર છે અને મનહાસની જેમ જ તત્કાલીન જેકેસીએ દ્વારા તેમની સાથે પણ અન્યાયી વર્તન કરવામાં આવ્યું હતું અને અંતે, તેઓ પણ દિલ્હી જઈને વસ્યા. રણજી ટ્રોફી વિજેતા ટીમના મુખ્ય કોચ અજય શર્મા પવિત્ર ત્રિકુટા પહાડીઓમાં (વૈષ્ણોદેવી મંદિર) વસેલા પાંથલ ગામના વતની છે. મનહાસ દ્વારા તેમને આ પડકાર સ્વીકારવા માટે મનાવવામાં આવ્યા હતા, જે તેમણે શરૂઆતના ખંચકાટ અને ઇનકાર પછી સ્વીકારી લીધો હતો અને મનહાસ-શર્માની જોડીએ જે હાંસલ કર્યું તે ઇતિહાસ છે, પરંતુ તે બીસીસીઆઈના સમર્થન વિના શક્ય ન હતું. તેમની સૌથી મોટી સિદ્ધિ, જે અંતિમ વિજય તરફ દોરી ગઈ, તે બંને પ્રદેશોના ખેલાડીઓને સંકોચ દૂર કરવા, પ્રાદેશિક દુશ્મનાવટનો બોજ ઉતારી દેવા અને તેમના અંગત હિતમાં તથા જમ્મુ-કાશ્મીરના સંદર્ભમાં રમત વિશે નવેસરથી વિચારવા માટે પ્રેરિત કરવાની અને મનાવવાની હતી. આ યોજના સફળતાપૂર્વક કામ કરી ગઈ અને તેનું પરિણામ આજે સૌની સામે છે.
પ્રથમ, પ્રાદેશિક વિભાજન જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં સ્વાર્થી રાજકીય હિતોને અનુકૂળ આવી શકે છે. તે દિલ્હીના શાસકોના શસ્ત્રાગારમાં પણ એક શક્તિશાળી હથિયાર રહ્યું છે. પરંતુ તે કોઈ પણ રીતે જમ્મુ અને કાશ્મીરનાં લોકોને અનુકૂળ નથી. પ્રાદેશિક એકતા, જે સાંપ્રદાયિક વિભાજનના તેજ રંગો પર પણ હાવી થઈ શકે છે (આ વિભાજન રોપવામાં સ્વાર્થી તત્ત્વો સમયાંતરે સફળ રહ્યા છે) તે આતંકવાદને જડમૂળથી ઉખેડવામાં પણ ચમત્કાર કરી શકે છે. રણજી ટ્રોફીની જીતે આ વાત કોઈ પણ શંકા વિના સાબિત કરી દીધી છે.
ક્રિકેટ સ્ટાર્સ આકીબ નબી, કેપ્ટન પારસ ડોગરા, અબ્દુલ સમદ, યાવર હસન, શુભમ પુંડીર, સાહિલ લોત્રા, આબિદ મુશ્તાક અને અન્ય લોકો એક એવું મિશ્રણ હતું જેઓ લગભગ દરેક જિલ્લાનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા. આ કોઈ સપ્રમાણ પ્રતિનિધિત્વ ન હતું, પરંતુ તે બધા યોગ્યતાના આધારે હતા જે તેમણે ખૂબ જ સારી રીતે સાબિત કર્યું છે. બીજું, અને તેનાથી પણ વધુ મહત્ત્વનું, આ મોડેલ જમ્મુ-કાશ્મીર અને દિલ્હીના તમામ રાજકીય પક્ષોના રાજકીય નેતૃત્વ માટે સીધો સંદેશ છે.
તેમણે વિભાજનકારી વિચારસરણી છોડવી જોઈએ – જે હવે મતોની શોધમાં વિભાગીય અને પેટા-વિભાગીય સ્તરે વિભાજન સુધી નીચે આવી ગઈ છે – અને સમજવું જોઈએ કે ઉજ્જવળ ભવિષ્ય એકતા અને સંવાદિતામાં રહેલું છે, પછી તે નવી ઊંચાઈઓ પ્રાપ્ત કરવાની વાત હોય (જેમ કે રણજી ટ્રોફીની જીતમાં થયું) અથવા મુશ્કેલીઓ સામે લડવાની વાત હોય જે ખાસ કરીને 5 ઓગસ્ટ, 2019ના ઘટનાક્રમ પછી પુષ્કળ પ્રમાણમાં છે. વિભાજનકારી રાજનીતિએ દિલ્હી અને જે એન્ડ કેના કેટલાક રાજકીય નેતાઓને વ્યક્તિગત લાભ અપાવ્યો હશે, પરંતુ તેણે ભૂતપૂર્વ રાજ્ય અને તેનાં લોકોને તમામ રીતે નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. રણજી ટ્રોફીની જીત આશાની જ્યોતને ઊંચી રાખે છે અને તમામ હિતધારકોએ, ખાસ કરીને રાજકીય નેતૃત્વે આ ક્ષણને જાળવી રાખવી જોઈએ અને આ ભાવનાને આગળ ધપાવવી જોઈએ.
મિથુન મનહાસની ટીમને તમામ શ્રેય જાય છે જેમાં મુખ્ય કોચ અજય શર્મા, સપોર્ટ સ્ટાફ અને ક્રિકેટ સ્ટાર્સનો સમાવેશ થાય છે જેઓ જમ્મુ અને કાશ્મીરના તમામ ખૂણેથી આવ્યા હતા. છેલ્લે પણ મહત્ત્વની વાત એ છે કે, તે સમજાય તેવી વાત છે કે મનહાસ બીસીસીઆઈના સીઈઓ બન્યા તે પહેલાં પણ બીસીસીઆઈના સમર્થન વિના આ શક્ય બન્યું ન હોત. ‘સંગઠિત રહીશું તો ટકીશું અને વિભાજિત થઈશું તો હારીશું’ – જમ્મુ અને કાશ્મીર માટે રણજી ટ્રોફીની જીત આ સંદેશ ભારપૂર્વક આપે છે. ચાલો આ તકને જે એન્ડ કે ના એકંદર સંદર્ભમાં ગુમાવીએ નહીં.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.