બિહારમાં નીતીશકુમારે રાજ્યસભામાં જવાનું નક્કી કર્યું એ પછી એમના પુત્ર નિશાંતની જેડીયુમાં એન્ટ્રી પછી શું? નવા મુખ્યમન્ત્રીનું નામ જાહેર થયું નથી. ભાજપના મુખ્યમંત્રી હશે એ નકી છે પણ એ કોણ? એ સવાલનો જવાબ હજુ મળવો બાકી છે. દાવેદારો ઘણા બધા છે. નિશાંતની ભૂમિકા નવા મંત્રીમંડળમાં અને બિહારમાં કેવી રહેશે એનો જવાબ પણ મળવો બાકી છે અને સૌથી મોટો સવાલ જેડીયુનું ભવિષ્ય. એનું શું? ભાજપ એના ખભે ચઢી નાના ભાઈથી મોટો ભાઈ બન્યા પછી જેડીયુમાં ભંગાણ પડશે કે પડાવાશે? અને આ સ્થિતિમાં લાલુ યાદવના પક્ષનું ભવિષ્ય શું ઉજ્જવળ બનશે? એક રાજ્ય બિહાર અને પ્રશ્નો કેટલા બધા છે. નીતીશકુમારે હંમેશાં પોતાના પુત્રને રાજકારણથી દૂર રાખ્યા છે. નિશાંતકુમાર ક્યારેય કોઈ જાહેર મંચ પર, રાજકીય રેલીમાં કે સરકારી નિર્ણયોમાં જોવા મળ્યા નથી. આ તેમની નીતીશકુમારની ‘નકારાત્મક રાજકારણ’ (વંશવાદનો વિરોધ) ની છબી જાળવી રાખવાની એક રીત ગણવામાં આવે છે. નીતીશકુમાર હંમેશાં ‘વંશવાદ’ની વિરુદ્ધ બોલતા આવ્યા છે.
જેડીયુને નીતીશકુમાર પછી એક મજબૂત ચહેરાની જરૂર છે જે પક્ષને એકજૂથ રાખી શકે. જેડીયુની વાત કરીએ તો નિશાંતકુમારને બિહારનાં લોકો, ખાસ કરીને જેડીયુનાં જૂનાં કાર્યકરો તેમને કેવી રીતે સ્વીકારે છે? શું તેઓ નીતીશકુમાર જેવો જ પ્રભાવ પાડી શકશે? આ સવાલો મહત્ત્વના છે. નીતીશકુમાર પોતે જ ભૂતકાળમાં વંશવાદની ટીકા કરતા આવ્યા છે, તેથી તેમની આ ટીકાનો સામનો કરવો એ નિશાંત માટે સૌથી મોટો પડકાર હશે.
છેલ્લા બે દાયકાથી ભાજપનું બિહારમાં મુખ્ય મોડેલ ‘નીતીશકુમાર + ભાજપ’ રહ્યું છે. આ દરમિયાન ભાજપે ક્યારેય પોતાના ગ્રાઉન્ડ લેવલના નેતૃત્વને વિકસાવવાને બદલે નીતીશકુમારના ‘સુશાસન’ના નામે મત માંગવાનું પસંદ કર્યું. પરિણામે, ભાજપના સ્થાનિક નેતાઓ હંમેશા નીતીશકુમારની છાયામાં જ રહ્યા. વળી, બિહારનું રાજકારણ જ્ઞાતિ આધારિત છે. ભાજપ પાસે પ્રદેશ સ્તરના નેતાઓ છે, પરંતુ તેઓ કોઈ એક જ્ઞાતિ કે પ્રદેશ પૂરતા મર્યાદિત છે. જ્યારે લાલુ યાદવ પાસે ‘યાદવ-મુસ્લિમ’ સમીકરણ અને નીતીશકુમાર પાસે ‘લવ-કુશ’ (કોઈરી-કુર્મી) સમીકરણ છે, ભાજપ પાસે બિહારની આખી વસ્તીને એકસૂત્રમાં બાંધી શકે તેવો કોઈ ‘માસ લીડર’ નથી.
બિહારમાં ભાજપ માટે ‘ચહેરા’ નો અભાવ એ એટલી મોટી સમસ્યા છે કે તેઓ પોતાને મુખ્ય મંત્રીપદના ઉમેદવાર જાહેર કરતાં પણ ડરે છે. જેડીયુમાં નિશાંતકુમારના આવવાથી જો ત્યાં કોઈ અસ્થિરતા આવશે, તો તેનો સીધો ફાયદો કોણ ઉઠાવશે? ભાજપ માટે આ એક સુવર્ણ તક હોઈ શકે છે, પરંતુ તેના માટે પણ તેમણે ‘પોતાના ચહેરા’ પર દાવ લગાવવો પડશે. બિહારનાં વર્તમાન રાજકીય સમીકરણોને જોતાં, તમે સમ્રાટ ચૌધરી વિશે જે વાત કરી તે એકદમ સચોટ છે. ભાજપ માટે અત્યારે તેઓ સૌથી મહત્ત્વના અને આક્રમક ચહેરા તરીકે ઉભરી રહ્યા છે.
બિહારમાં નીતીશકુમારની સૌથી મોટી તાકાત ‘લવ-કુશ’ (કોઈરી-કુર્મી) સમીકરણ છે. સમ્રાટ ચૌધરી પોતે કુશવાહા (કોઈરી) જ્ઞાતિમાંથી આવે છે. ભાજપ તેમને આગળ કરીને નીતીશકુમારના આ જ અજેય ગઢમાં ગાબડું પાડવા માંગે છે. એટલે કે, ભાજપ હવે નીતીશકુમારની મદદ લેવાને બદલે તેમનાં જ સમીકરણો તોડવા માટે તેમના જ જ્ઞાતિના નેતાનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.
તેમને ખબર છે કે લાલુ યાદવ અને નીતીશકુમાર કેવી રીતે રાજકારણ રમે છે, જે તેમને ભાજપ માટે એક મોટો ફાયદો આપે છે. ભાજપ માટે સમ્રાટ ચૌધરી એક સારા ‘સેનાપતિ’ ચોક્કસ છે, પરંતુ શું તેઓ બિહારના ‘મુખ્યમંત્રીના ચહેરા’ તરીકે સમગ્ર રાજ્યમાં સ્વીકાર્ય છે? બિહારમાં આજે પણ જ્ઞાતિનું રાજકારણ એટલું પ્રબળ છે કે કોઈ પણ એક નેતા માટે સમગ્ર રાજ્યમાં પોતાનો સિક્કો જમાવવો મુશ્કેલ છે.
જજ પર ‘આપ’ને આશંકા
કેજરીવાલ, મનીષ સિસોદિયા અને અન્ય લોકોએ હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ દેવેન્દ્રકુમાર ઉપાધ્યાયને પત્ર લખીને દારૂ કૌભાંડના કેસને અન્ય કોઈ ‘નિષ્પક્ષ’ બેંચ સમક્ષ ટ્રાન્સફર કરવાની માંગ કરી છે. ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા કેજરીવાલ સહિત ૨૩ આરોપીઓને આરોપમુક્ત કરવાના આદેશને સીબીઆઈએ હાઈકોર્ટમાં પડકાર્યો છે.
એક દિવસ પહેલાં જ આમ આદમી પાર્ટીના દિલ્હી પ્રમુખ સૌરભ ભારદ્વાજે જસ્ટિસ સ્વર્ણ કાંતાની નિષ્પક્ષતા પર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા અને પૂછ્યું હતું કે ભારતીય જનતા પાર્ટી સાથે તેમનો શું સંબંધ છે. હવે પોતે અરવિંદ કેજરીવાલ અને મનીષ સિસોદિયાએ દિલ્હી હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસને લખેલા પત્રમાં જજ પર પક્ષપાતી હોવાના આરોપ લગાવ્યા છે. તેમની તરફથી જસ્ટિસ સ્વર્ણ કાંતા શર્મા પર ‘પક્ષપાત’નો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે અને કહેવામાં આવ્યું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલામાં તેમના દરેક આદેશને પલટી નાખ્યા હતા. કેજરીવાલે કહ્યું કે જો કેસ તેમની બેંચ સમક્ષ રહેશે તો શક્ય છે કે નિષ્પક્ષ સુનાવણી નહીં થાય. જસ્ટિસ સ્વર્ણ કાંતા શર્માની અદાલતમાં આ મામલાની આગામી સુનાવણી ૧૬ માર્ચે થવાની છે.
જો કે, ટ્રાયલ કોર્ટે ૨૭ ફેબ્રુઆરીએ કેજરીવાલ, સિસોદિયા અને અન્યને આરોપમુક્ત કર્યા હતા અને સીબીઆઈને ફટકાર લગાવતાં કહ્યું હતું કે તેમનો કેસ ન્યાયિક તપાસમાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ રહ્યો અને સંપૂર્ણપણે પાયાવિહોણો હતો. સીબીઆઈએ હાઈકોર્ટમાં આ આદેશને પડકાર્યો. પહેલી સુનાવણી પર જસ્ટિસ સ્વર્ણ કાંતા શર્માએ આરોપીઓને નિર્દોષ છોડી દેવાના નીચલી અદાલતના નિર્ણયને પડકારતી સીબીઆઈની અરજી પર સોમવારે સુનાવણી કરતા નીચલી અદાલતના આદેશમાં કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓ પર રોક લગાવી દીધી. આ સાથે જ ઈડી કેસની સુનાવણી પર પણ સ્ટે લગાવી દીધો.
વરિષ્ઠ વકીલ અને પૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી પી. ચિદમ્બરમના કેસમાં પણ ભૂતકાળમાં વિવિધ કોર્ટમાં જજોની પસંદગી અને ફેરબદલીને લઈને વિવાદો થયા હતા. સોહરાબુદ્દીન એન્કાઉન્ટર કેસમાં પણ જજોના બદલાવ અને કેસ ટ્રાન્સફરને લઈને ઘણી અરજીઓ થઈ હતી. આ કેસની સુનાવણી કરનાર સ્પેશ્યલ સીબીઆઈ જજ બી.એચ. લોયાના રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ બાદ, આ કેસ અન્ય જજને સોંપવામાં આવ્યો હતો.
સામાન્ય રીતે વકીલો જ્યારે એવી દલીલ કરે છે કે “જજની ટિપ્પણીઓ પૂર્વગ્રહયુક્ત છે” અથવા “જજે કોઈ ચોક્કસ પક્ષતરફી વલણ રાખ્યું છે”, ત્યારે અરજી દાખલ કરવામાં આવે છે. કોર્ટ સામાન્ય રીતે આવા કિસ્સાઓમાં ખૂબ જ સાવચેતી રાખે છે, કારણ કે જો દરેક કેસમાં જજ બદલવાની મંજૂરી આપવામાં આવે, તો ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં અરાજકતા ફેલાઈ શકે છે. ભારતીય કાયદા મુજબ, “ન્યાય માત્ર થવો જ ન જોઈએ, પણ થતો દેખાવો પણ જોઈએ” ચીફ જસ્ટિસ તપાસે છે કે પક્ષકારના આરોપોમાં તથ્ય છે કે માત્ર કેસને લંબાવવાનો પ્રયાસ છે. આવા કિસ્સાઓનું પ્રમાણ વધે એ કોર્ટ અને ન્યાય માટે સારી નિશાની નથી.- આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
બિહારમાં નીતીશકુમારે રાજ્યસભામાં જવાનું નક્કી કર્યું એ પછી એમના પુત્ર નિશાંતની જેડીયુમાં એન્ટ્રી પછી શું? નવા મુખ્યમન્ત્રીનું નામ જાહેર થયું નથી. ભાજપના મુખ્યમંત્રી હશે એ નકી છે પણ એ કોણ? એ સવાલનો જવાબ હજુ મળવો બાકી છે. દાવેદારો ઘણા બધા છે. નિશાંતની ભૂમિકા નવા મંત્રીમંડળમાં અને બિહારમાં કેવી રહેશે એનો જવાબ પણ મળવો બાકી છે અને સૌથી મોટો સવાલ જેડીયુનું ભવિષ્ય. એનું શું? ભાજપ એના ખભે ચઢી નાના ભાઈથી મોટો ભાઈ બન્યા પછી જેડીયુમાં ભંગાણ પડશે કે પડાવાશે? અને આ સ્થિતિમાં લાલુ યાદવના પક્ષનું ભવિષ્ય શું ઉજ્જવળ બનશે? એક રાજ્ય બિહાર અને પ્રશ્નો કેટલા બધા છે. નીતીશકુમારે હંમેશાં પોતાના પુત્રને રાજકારણથી દૂર રાખ્યા છે. નિશાંતકુમાર ક્યારેય કોઈ જાહેર મંચ પર, રાજકીય રેલીમાં કે સરકારી નિર્ણયોમાં જોવા મળ્યા નથી. આ તેમની નીતીશકુમારની ‘નકારાત્મક રાજકારણ’ (વંશવાદનો વિરોધ) ની છબી જાળવી રાખવાની એક રીત ગણવામાં આવે છે. નીતીશકુમાર હંમેશાં ‘વંશવાદ’ની વિરુદ્ધ બોલતા આવ્યા છે.
જેડીયુને નીતીશકુમાર પછી એક મજબૂત ચહેરાની જરૂર છે જે પક્ષને એકજૂથ રાખી શકે. જેડીયુની વાત કરીએ તો નિશાંતકુમારને બિહારનાં લોકો, ખાસ કરીને જેડીયુનાં જૂનાં કાર્યકરો તેમને કેવી રીતે સ્વીકારે છે? શું તેઓ નીતીશકુમાર જેવો જ પ્રભાવ પાડી શકશે? આ સવાલો મહત્ત્વના છે. નીતીશકુમાર પોતે જ ભૂતકાળમાં વંશવાદની ટીકા કરતા આવ્યા છે, તેથી તેમની આ ટીકાનો સામનો કરવો એ નિશાંત માટે સૌથી મોટો પડકાર હશે.
છેલ્લા બે દાયકાથી ભાજપનું બિહારમાં મુખ્ય મોડેલ ‘નીતીશકુમાર + ભાજપ’ રહ્યું છે. આ દરમિયાન ભાજપે ક્યારેય પોતાના ગ્રાઉન્ડ લેવલના નેતૃત્વને વિકસાવવાને બદલે નીતીશકુમારના ‘સુશાસન’ના નામે મત માંગવાનું પસંદ કર્યું. પરિણામે, ભાજપના સ્થાનિક નેતાઓ હંમેશા નીતીશકુમારની છાયામાં જ રહ્યા. વળી, બિહારનું રાજકારણ જ્ઞાતિ આધારિત છે. ભાજપ પાસે પ્રદેશ સ્તરના નેતાઓ છે, પરંતુ તેઓ કોઈ એક જ્ઞાતિ કે પ્રદેશ પૂરતા મર્યાદિત છે. જ્યારે લાલુ યાદવ પાસે ‘યાદવ-મુસ્લિમ’ સમીકરણ અને નીતીશકુમાર પાસે ‘લવ-કુશ’ (કોઈરી-કુર્મી) સમીકરણ છે, ભાજપ પાસે બિહારની આખી વસ્તીને એકસૂત્રમાં બાંધી શકે તેવો કોઈ ‘માસ લીડર’ નથી.
બિહારમાં ભાજપ માટે ‘ચહેરા’ નો અભાવ એ એટલી મોટી સમસ્યા છે કે તેઓ પોતાને મુખ્ય મંત્રીપદના ઉમેદવાર જાહેર કરતાં પણ ડરે છે. જેડીયુમાં નિશાંતકુમારના આવવાથી જો ત્યાં કોઈ અસ્થિરતા આવશે, તો તેનો સીધો ફાયદો કોણ ઉઠાવશે? ભાજપ માટે આ એક સુવર્ણ તક હોઈ શકે છે, પરંતુ તેના માટે પણ તેમણે ‘પોતાના ચહેરા’ પર દાવ લગાવવો પડશે. બિહારનાં વર્તમાન રાજકીય સમીકરણોને જોતાં, તમે સમ્રાટ ચૌધરી વિશે જે વાત કરી તે એકદમ સચોટ છે. ભાજપ માટે અત્યારે તેઓ સૌથી મહત્ત્વના અને આક્રમક ચહેરા તરીકે ઉભરી રહ્યા છે.
બિહારમાં નીતીશકુમારની સૌથી મોટી તાકાત ‘લવ-કુશ’ (કોઈરી-કુર્મી) સમીકરણ છે. સમ્રાટ ચૌધરી પોતે કુશવાહા (કોઈરી) જ્ઞાતિમાંથી આવે છે. ભાજપ તેમને આગળ કરીને નીતીશકુમારના આ જ અજેય ગઢમાં ગાબડું પાડવા માંગે છે. એટલે કે, ભાજપ હવે નીતીશકુમારની મદદ લેવાને બદલે તેમનાં જ સમીકરણો તોડવા માટે તેમના જ જ્ઞાતિના નેતાનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે.
તેમને ખબર છે કે લાલુ યાદવ અને નીતીશકુમાર કેવી રીતે રાજકારણ રમે છે, જે તેમને ભાજપ માટે એક મોટો ફાયદો આપે છે. ભાજપ માટે સમ્રાટ ચૌધરી એક સારા ‘સેનાપતિ’ ચોક્કસ છે, પરંતુ શું તેઓ બિહારના ‘મુખ્યમંત્રીના ચહેરા’ તરીકે સમગ્ર રાજ્યમાં સ્વીકાર્ય છે? બિહારમાં આજે પણ જ્ઞાતિનું રાજકારણ એટલું પ્રબળ છે કે કોઈ પણ એક નેતા માટે સમગ્ર રાજ્યમાં પોતાનો સિક્કો જમાવવો મુશ્કેલ છે.
જજ પર ‘આપ’ને આશંકા
કેજરીવાલ, મનીષ સિસોદિયા અને અન્ય લોકોએ હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસ દેવેન્દ્રકુમાર ઉપાધ્યાયને પત્ર લખીને દારૂ કૌભાંડના કેસને અન્ય કોઈ ‘નિષ્પક્ષ’ બેંચ સમક્ષ ટ્રાન્સફર કરવાની માંગ કરી છે. ટ્રાયલ કોર્ટ દ્વારા કેજરીવાલ સહિત ૨૩ આરોપીઓને આરોપમુક્ત કરવાના આદેશને સીબીઆઈએ હાઈકોર્ટમાં પડકાર્યો છે.
એક દિવસ પહેલાં જ આમ આદમી પાર્ટીના દિલ્હી પ્રમુખ સૌરભ ભારદ્વાજે જસ્ટિસ સ્વર્ણ કાંતાની નિષ્પક્ષતા પર સવાલો ઉઠાવ્યા હતા અને પૂછ્યું હતું કે ભારતીય જનતા પાર્ટી સાથે તેમનો શું સંબંધ છે. હવે પોતે અરવિંદ કેજરીવાલ અને મનીષ સિસોદિયાએ દિલ્હી હાઈકોર્ટના ચીફ જસ્ટિસને લખેલા પત્રમાં જજ પર પક્ષપાતી હોવાના આરોપ લગાવ્યા છે. તેમની તરફથી જસ્ટિસ સ્વર્ણ કાંતા શર્મા પર ‘પક્ષપાત’નો આરોપ લગાવવામાં આવ્યો છે અને કહેવામાં આવ્યું છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલામાં તેમના દરેક આદેશને પલટી નાખ્યા હતા. કેજરીવાલે કહ્યું કે જો કેસ તેમની બેંચ સમક્ષ રહેશે તો શક્ય છે કે નિષ્પક્ષ સુનાવણી નહીં થાય. જસ્ટિસ સ્વર્ણ કાંતા શર્માની અદાલતમાં આ મામલાની આગામી સુનાવણી ૧૬ માર્ચે થવાની છે.
જો કે, ટ્રાયલ કોર્ટે ૨૭ ફેબ્રુઆરીએ કેજરીવાલ, સિસોદિયા અને અન્યને આરોપમુક્ત કર્યા હતા અને સીબીઆઈને ફટકાર લગાવતાં કહ્યું હતું કે તેમનો કેસ ન્યાયિક તપાસમાં સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ રહ્યો અને સંપૂર્ણપણે પાયાવિહોણો હતો. સીબીઆઈએ હાઈકોર્ટમાં આ આદેશને પડકાર્યો. પહેલી સુનાવણી પર જસ્ટિસ સ્વર્ણ કાંતા શર્માએ આરોપીઓને નિર્દોષ છોડી દેવાના નીચલી અદાલતના નિર્ણયને પડકારતી સીબીઆઈની અરજી પર સોમવારે સુનાવણી કરતા નીચલી અદાલતના આદેશમાં કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓ પર રોક લગાવી દીધી. આ સાથે જ ઈડી કેસની સુનાવણી પર પણ સ્ટે લગાવી દીધો.
વરિષ્ઠ વકીલ અને પૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી પી. ચિદમ્બરમના કેસમાં પણ ભૂતકાળમાં વિવિધ કોર્ટમાં જજોની પસંદગી અને ફેરબદલીને લઈને વિવાદો થયા હતા. સોહરાબુદ્દીન એન્કાઉન્ટર કેસમાં પણ જજોના બદલાવ અને કેસ ટ્રાન્સફરને લઈને ઘણી અરજીઓ થઈ હતી. આ કેસની સુનાવણી કરનાર સ્પેશ્યલ સીબીઆઈ જજ બી.એચ. લોયાના રહસ્યમય સંજોગોમાં મૃત્યુ બાદ, આ કેસ અન્ય જજને સોંપવામાં આવ્યો હતો.
સામાન્ય રીતે વકીલો જ્યારે એવી દલીલ કરે છે કે “જજની ટિપ્પણીઓ પૂર્વગ્રહયુક્ત છે” અથવા “જજે કોઈ ચોક્કસ પક્ષતરફી વલણ રાખ્યું છે”, ત્યારે અરજી દાખલ કરવામાં આવે છે. કોર્ટ સામાન્ય રીતે આવા કિસ્સાઓમાં ખૂબ જ સાવચેતી રાખે છે, કારણ કે જો દરેક કેસમાં જજ બદલવાની મંજૂરી આપવામાં આવે, તો ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં અરાજકતા ફેલાઈ શકે છે. ભારતીય કાયદા મુજબ, “ન્યાય માત્ર થવો જ ન જોઈએ, પણ થતો દેખાવો પણ જોઈએ” ચીફ જસ્ટિસ તપાસે છે કે પક્ષકારના આરોપોમાં તથ્ય છે કે માત્ર કેસને લંબાવવાનો પ્રયાસ છે. આવા કિસ્સાઓનું પ્રમાણ વધે એ કોર્ટ અને ન્યાય માટે સારી નિશાની નથી.- આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.