પહેલી વખત રાફેલની ખરીદી ઉપર ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો છતાં ભારત સરકારે પોતાની સેનાને મજબૂત બનાવવા માટે ૩.૬૦ લાખ કરોડ રૂપિયાના સંરક્ષણ ખરીદીના પ્રસ્તાવને લીલી ઝંડી આપી દીધી છે. આમાં વાયુસેના માટે ૧૧૪ નવાં દસોલ્ટ રાફેલ ફાઇટર જેટ વિમાનો અને નૌકાદળ માટે બોઇંગના P-8I નેપ્ચ્યુન રિકોનિસન્સ એરક્રાફ્ટની ખરીદીનો પણ સમાવેશ થાય છે. તેનું કારણ એ છે કે પાકિસ્તાન સહિતના પડોશી દેશો સાથે વધતા તણાવને કારણે ભારતીય સેના પર આધુનિકીકરણ તરફ ઝડપથી આગળ વધવાનું દબાણ વધ્યું છે.
૧ ફેબ્રુઆરીના રોજ રજૂ કરાયેલા બજેટમાં પણ આ વાત પ્રતિબિંબિત થઈ હતી, જ્યારે સંરક્ષણ ખર્ચમાં વધારાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. ભારતના સંરક્ષણ બજેટમાં ૧૫ ટકાનો વધારો કરવામાં આવ્યો હતો, જે આશરે ૮૫ અબજ ડોલર સુધી પહોંચ્યો હતો. તાજેતરના મહિનાઓમાં ભારતીય વાયુસેનાના ફાઇટર સ્ક્વોડ્રનની સંખ્યા પણ ઘટીને ૨૯ થઈ ગઈ છે. વાયુસેનાના વિશ્વસનીય મિગ-૨૧ વિમાનને ગયા સપ્ટેમ્બરમાં સ્ક્વોડ્રનમાંથી તબક્કાવાર બહાર કરવામાં આવ્યું હતું અને મિગ-૨૯, એંગ્લો-ફ્રેન્ચ જગુઆર વિમાન અને દસોલ્ટના મિરાજ ૨૦૦૦ ના પ્રારંભિક વિમાનોને પણ આગામી વર્ષોમાં તબક્કાવાર બહાર કરવામાં આવશે. ભારત લાંબા સમયથી તેના સશસ્ત્ર દળો માટે શસ્ત્રોની આયાત પર આધાર રાખે છે, પરંતુ તાજેતરનાં વર્ષોમાં સ્થાનિક ઉત્પાદન પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
આ જ કારણે ૧૧૪ નવા રાફેલ ખરીદવાના સોદાને પણ એક મહત્ત્વપૂર્ણ સોદા તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે, જે ભારતીય વાયુસેનાની તાત્કાલિક જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરી શકે છે. રાફેલ ખરીદીને મંજૂરી મળ્યા પછી ભારતના સંરક્ષણ સચિવ રાજેશ કુમારે જણાવ્યું હતું કે પ્રથમ વખત રાફેલ વિમાનનું ઉત્પાદન ફ્રાન્સની બહાર મોટા પાયે સ્વદેશીકરણ સાથે કરવામાં આવશે. અમે ઓછામાં ઓછા ૪૦ થી ૫૦ ટકા સ્વદેશીકરણની માંગણી કરી રહ્યા છીએ. મેક ઇન ઇન્ડિયા હેઠળ રાફેલનું ઉત્પાદન ફ્રાન્સની બહાર સરકાર-થી-સરકાર કરાર દ્વારા કરવામાં આવશે.
આ સોદા માટે મંજૂર કરાયેલાં માળખાં મુજબ, ૧૧૪ રાફેલ જેટમાંથી ૧૮ સીધા ફ્રાન્સથી ભારત મોકલવામાં આવશે. બાકીનાં ૯૦ થી વધુ વિમાનોનું ઉત્પાદન મેક ઇન ઇન્ડિયા પહેલ હેઠળ ભારતમાં કરવામાં આવશે. ફ્રાન્સ સાથેના નવા કરાર સાથે ભારત પાસે ૧૭૬ રાફેલ વિમાન હશે, જેમાંથી ૩૬ ભારતીય વાયુસેના સાથે કાર્યરત છે. વધુમાં, ભારતીય નૌકાદળે ૨૬ રાફેલ મરીન જેટનો ઓર્ડર આપ્યો છે. સંરક્ષણ નિષ્ણાત રાહુલ બેદી આ કરારને સકારાત્મક માને છે પરંતુ તેમના મતે તેમાં કંઈ નવું નથી. ૨૦૦૭-૨૦૦૮માં દસોલ્ટ સાથે ૧૨૬ વિમાનોના સોદા માટે વાતચીત શરૂ થઈ હતી.
તે સમયે, તેને MMRCA કહેવામાં આવતું હતું, જેનો અર્થ મીડિયમ મલ્ટી રોલ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ હતો. ૧૨૬ જેટ ખરીદવાનાં હતાં, જેમાંથી ૧૮ સીધાં મોકલવાનાં હતાં અને બાકીનાં ૧૦૮ જેટ હિન્દુસ્તાન એરોનોટિક્સ લિમિટેડ દ્વારા બનાવવામાં આવવાનાં હતાં. તે સમયે આ કરાર માટે છ વિમાન ખરીદવામાં આવ્યાં હતાં, જેમાંથી રાફેલની પસંદગી કરવામાં આવી હતી. ૨૦૧૧-૨૦૧૨માં HAL અને દસોલ્ટ વચ્ચે વાતચીત શરૂ થઈ હતી, પરંતુ થોડાં વર્ષોમાં સરકાર બદલાઈ ગઈ હતી અને ભાજપ સત્તામાં આવી હતી. ભાજપ સરકારે ૨૦૧૫-૧૬માં આ કરાર રદ કર્યો હતો અને તે કરારની જગ્યાએ સીધા ૩૬ રાફેલ આયાત કર્યા હતા. ૧૧૪ રાફેલની ખરીદી માટે આપવામાં આવેલી મંજૂરી એક રીતે જૂના કરારને પુનર્જીવિત કરવા જેવી છે.
૧૯૯૯માં કારગિલ યુદ્ધ પછી ભારતીય વાયુસેનાએ શક્ય તેટલી વહેલી તકે વધુ આધુનિક ફાઇટર જેટની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી હતી. તે સમયે, ફ્રાન્સનું મિરાજ-૨૦૦૦ ભારતીય વાયુસેનાનાં સૌથી વિશ્વસનીય ફાઇટર જેટ તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું. મિરાજ પણ દસોલ્ટ દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું, જે રાફેલ બનાવતી કંપની છે. મિરાજ-૨૦૦૦ એ પણ ફાયદાકારક હતું કારણ કે તે રશિયાના Su-20MKI સ્ક્વોડ્રન કરતા હલકું હતું. દસોલ્ટે તક સમજીને ભારતને સંપૂર્ણ એસેમ્બલી લાઇન ટ્રાન્સફર સાથે અપગ્રેડેડ એરક્રાફ્ટ ઓફર કર્યું હતું.
આ પછી તત્કાલીન અટલ બિહારી વાજપેયી સરકારે સીધાં મિરાજ વિમાન ખરીદવાને બદલે ભવિષ્યલક્ષી સ્પર્ધા દ્વારા આવાં વિમાન ખરીદવાની યોજના બનાવી. તે સમયે, સરકારનો મીડિયમ મલ્ટી-રોલ કોમ્બેટ એરક્રાફ્ટ પ્રોગ્રામ શરૂ થયો હતો. આ પ્રક્રિયામાં છ જેટનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાંથી રાફેલની પસંદગી કરવામાં આવી હતી. ૨૦૧૦ માં યુપીએ સરકારે ફ્રાન્સ પાસેથી રાફેલ ફાઇટર જેટ ખરીદવાની પ્રક્રિયા શરૂ કરી હતી. ૨૦૧૪માં મોદી સરકારે યુપીએ સરકારને સત્તામાંથી કાઢી મૂકી હતી. સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૬ માં ભારતે ફ્રાન્સ સાથે ૩૬ રાફેલ જેટ માટે સોદો કર્યો હતો. ત્યાર બાદ રાહુલ ગાંધી વગેરે દ્વારા મોદી સરકાર પર ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો લગાડવામાં આવ્યા હતા.
રાફેલની ખરીદીને એવા સમયે મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જ્યારે ફ્રાન્સના રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોન ૧૭-૧૯ ફેબ્રુઆરી દરમિયાન ભારતની મુલાકાતે આવશે. એપ્રિલની શરૂઆતમાં ભારતે ૨૬ રાફેલ મરીન ટ્વીન અને સિંગલ-સીટ જેટનો પણ ઓર્ડર આપ્યો હતો, જે INS વિક્રાંત અને INS વિક્રમાદિત્ય પર તૈનાત કરવાનાં છે. ગયાં વર્ષે ભારતે તેના પાડોશી પાકિસ્તાન સાથે સંઘર્ષ જોયો હતો અને રાફેલ પણ સમાચારમાં હતું. પાકિસ્તાને એક કરતાં વધુ ભારતીય લડાકુ વિમાનોને તોડી પાડવાનો દાવો કર્યો હતો, જેને ભારતે સ્વીકાર્યો ન હતો. એવું પણ કહેવામાં આવ્યું હતું કે પાકિસ્તાનના ચીની J-10 ફાઇટર જેટ રાફેલ કરતાં શ્રેષ્ઠ સાબિત થયા હતા. જોકે, ભારતે હજુ સુધી સ્પષ્ટતા કરી નથી કે સંઘર્ષમાં રાફેલ વિમાનને નુકસાન થયું હતું કે નહીં.
ઓર્ગેનાઇઝેશન રિસર્ચ ફાઉન્ડેશનના સંરક્ષણ નિષ્ણાત મનોજ જોશી કહે છે કે જો આપણે વિમાન જાતે બનાવ્યું હોત તો સારું થાત, પરંતુ જો તે શક્ય ન હોય તો રાફેલ ઠીક છે. એવા સમાચાર હતા કે F-35 અમેરિકાથી આવી રહ્યું છે, પરંતુ ફક્ત રાફેલ પર જ અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું હતું. ફક્ત જેટ જ આવતું નથી, તેની સાથે ટેકનોલોજી, જાળવણી, સ્પેર પાર્ટ્સ જેવી બાબતોનો પણ વિચાર કરવો પડે છે. આધુનિક ફાઇટર એરક્રાફ્ટમાં સોફ્ટવેર અપડેટ્સ હોય છે. જો અમેરિકા કાલે આ બધું પૂરું પાડવાનો ઇનકાર કરે અથવા કોઈ પ્રકારનો પ્રતિબંધ લાદે તો શું થશે? પરંતુ ફ્રાન્સના રાફેલનું હવે પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું છે.
રાહુલ બેદી પણ રાફેલ પર સટ્ટો લગાવવાનું યોગ્ય ઠેરવે છે. તેઓ કહે છે કે અન્ય વિમાનો સાથે સ્પર્ધામાં રાફેલની પસંદગી અગાઉ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ આ વખતે રાફેલ સીધી ખરીદવાની વાત છે. જો વિમાનનું પરીક્ષણ કરવામાં આવે તો તેમાં પણ લગભગ દોઢ વર્ષનો સમય લાગશે. આનો અર્થ એ કે આ સમય બચી જશે. વાયુસેના જે સૌથી મોટી સમસ્યાનો સામનો કરી રહી છે તે એ છે કે તેની પાસે હાલમાં ૨૯ ફાઇટર સ્ક્વોડ્રન છે, પણ ૪૨ હોવા જોઈએ. આ ૨૯ સ્ક્વોડ્રનમાંથી ૮-૧૦ નિવૃત્તિના આરે છે. જગુઆર વિમાનના છ સ્ક્વોડ્રન છે, જે ૧૯૭૦ અને ૮૦ના દાયકામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા.
ભારતીય વાયુસેના એકમાત્ર એવી વાયુસેના છે જે જગુઆરનો ઉપયોગ કરી રહી છે. મિરાજ-૨૦૦૦ ને તાજેતરમાં અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ તે હજુ પણ ૫-૬ વર્ષથી વધુ ચાલશે નહીં. રશિયાના મિગ-૨૯ ને પણ અપગ્રેડ કરવામાં આવ્યું છે, પરંતુ તેનું કાર્યકારી જીવન પણ ૫-૭ વર્ષ સુધી મર્યાદિત છે. તેજસ હળવાં લડાયક વિમાન જેવાં સ્વદેશી જેટ પણ સતત વિલંબનો સામનો કરી રહ્યા છે. તેજસ કાર્યક્રમ ૧૯૮૧ થી ચાલુ છે. લગભગ ૪૫ વર્ષમાં ફક્ત બે તેજસ સ્ક્વોડ્રન રહ્યા છે. ત્રીજું હવે તૈયાર છે, પરંતુ તેને સામેલ કરવામાં સમય લાગશે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
