સોમનાથ એ ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશના પ્રભાસ પાટણ, વેરાવળમાં દરિયાકિનારે આવેલું એક ભવ્ય મંદિર છે. ભગવાન શિવના 12 પવિત્ર જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક અહીં સોમનાથમાં છે. શિવપુરાણના 13મા અધ્યાયમાં પણ સોમનાથ મંદિરનો ઉલ્લેખ છે. મંદિરનું પુનઃનિર્માણ ભૂતકાળમાં અનેક મુસ્લિમ આક્રમણકારો અને શાસકો દ્વારા વારંવાર વિનાશ બાદ કરવામાં આવ્યું હતું, ખાસ કરીને 11મી સદીમાં મહમૂદ ગઝનીના હુમલાથી શરૂ થયું હતું. ત્રિવેણી સંગમ હોવાના કારણે સોમનાથનું સ્થળ પ્રાચીન કાળથી તીર્થસ્થળ રહ્યું છે: કપિલા, હિરણ અને સરસ્વતી નામની ત્રણ નદીઓનો સંગમ.
ગુર્જર-પ્રતિહાર રાજા નાગભટ્ટ II એ નોંધ્યું છે કે તેમણે સૌરાષ્ટ્રના તીર્થોની મુલાકાત લીધી છે, જેમાં મંદિરનું વૈકલ્પિક નામ સોમેશ્વર પણ છે. 1026 માં, ભીમ I ના શાસન દરમિયાન, ગઝનીના તુર્કિક મુસ્લિમ શાસક મહમુદે સોમનાથ મંદિર પર હુમલો કર્યો અને લૂંટી લીધું, તેના જ્યોતિર્લિંગને તોડી નાખ્યું. તેણે 20 મિલિયન દિનારની લૂંટ ચલાવી હતી. 1169માં એક શિલાલેખ મુજબ કુમારપાલે (આર. 1143-72) સોમનાથ મંદિરને “ઝવેરાતથી જડેલા ઉત્તમ પથ્થરથી ” માં પુનઃનિર્માણ કરાવ્યું. તેણે ક્ષીણ થઈ રહેલા લાકડાના મંદિરનું સ્થાન લીધું.
તેના 1299ના ગુજરાત પરના આક્રમણ દરમિયાન, ઉલુઘ ખાનની આગેવાની હેઠળ અલાઉદ્દીન ખલજીની સેનાએ વાઘેલા રાજા કર્ણને હરાવ્યો અને સોમનાથ મંદિરને તોડી પાડ્યું. 1308માં સૌરાષ્ટ્રના ચુડાસમા રાજા મહિપાલ I દ્વારા મંદિરનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું અને 1331 અને 1351 ની વચ્ચે તેમના પુત્ર ખેંગારા દ્વારા લિંગની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. 1395માં, દિલ્હી સલ્તનત હેઠળના ગુજરાતના છેલ્લા ગવર્નર અને બાદમાં ગુજરાત સલ્તનતના સ્થાપક ઝફર ખાન દ્વારા મંદિરનો ત્રીજી વખત નાશ કરવામાં આવ્યો હતો.
ભારતના લોખંડી પુરૂષ અને નાયબ વડાપ્રધાન વલ્લભભાઈ પટેલ 12 નવેમ્બર 1947ના રોજ જૂનાગઢ આવ્યા હતા તે સમયે તેમણે સોમનાથ મંદિરના પુનઃનિર્માણનો આદેશ આપ્યો હતો. તદનુસાર, ભંડોળ એકત્ર કરવા અને મંદિરના નિર્માણની દેખરેખ માટે સોમનાથ ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. ગુજરાતમાં મંદિરોના પરંપરાગત સોમાપુરી બિલ્ડરો દ્વારા નવું માળખું બનાવવામાં આવ્યું હતું. 11 મે 1951ના રોજ, ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. રાજેન્દ્ર પ્રસાદે મંદિરની સ્થાપના વિધિ કરી હતી. શું છે પૌરાણિક કથા ચંદ્રના લગ્ન દક્ષની સત્તાવીસ પુત્રી સાથે થયા હતા.
જોકે તેણે રોહિણીની તરફેણ કરી અને અન્ય રાણીઓની અવગણના કરી. વ્યથિત દક્ષે ચંદ્રને શાપ આપ્યો અને ચંદ્રએ પ્રકાશની શક્તિ ગુમાવી દીધી. પ્રજાપિતા બ્રહ્માની સલાહથી ચંદ્ર પ્રભાસ તીર્થ પર આવ્યા અને સમુદ્ર કિનારે ભગવાન શિવની પૂજા કરી. ચંદ્રદેવની તપસ્યા અને ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈને ભગવાન શિવે તેમને આશીર્વાદ આપ્યા અને અંધકારના શાપમાંથી મુક્તિ અપાવી. ચંદ્રની વિનંતીથી ભગવાન શિવ અહીં જ સમુદ્ર કિનારે જ્યોતિર્લિંગ સ્વરૂપે બિરાજ્યા. ચંદ્રદેવનું બીજું નામ સોમ છે એટલે મહાદેવ અહીં સોમનાથ સ્વરૂપે બિરાજ્યા.
પુરાણોમાં ઉલ્લેખ મળે છે કે ચંદ્રએ સુવર્ણ મંદિર બનાવ્યું હતું, એ પછી રાવણ દ્વારા ચાંદીનું મંદિર બનાવવામાં આવ્યું હતું, ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ સોમનાથ મંદિર ચંદન વડે બનાવ્યું હોવાનું માનવામાં આવે છે. શ્રાવણના ત્રીજા દિવસે થઈ પહેલી પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠા પ્રાચીન ભારતીય શાસ્ત્રીય ગ્રંથો પર આધારિત સંશોધન દર્શાવે છે કે સૌપ્રથમ સોમનાથ જ્યોતિર્લિંગ પ્રાણ-પ્રતિષ્ઠા વૈવસ્વત મન્વંતરના દસમા ત્રેતાયુગ દરમિયાન શ્રાવણ મહિનાના ત્રીજા દિવસે કરવામાં આવી હતી.
શ્રીમદ જગદગુરુ શંકરાચાર્ય વૈદિક શોધ સંસ્થાન, વારાણસીના અધ્યક્ષ સ્વામી શ્રી ગજાનંદ સરસ્વતીજીએ સૂચવ્યું હતું કે સ્કંદ પુરાણના પ્રભાસખંડની પરંપરાઓ પરથી ઊતરી આવેલા આ પ્રથમ મંદિરનું નિર્માણ 7,99,25,105 વર્ષ પહેલાં થયું હતું. આમ, આ મંદિર અનાદિ કાળથી લાખો હિંદુઓ માટે પ્રેરણાનો સ્ત્રોત છે. રવિવારે પોષ આઠમે સોમનાથ પર હુમલાના 1000 વર્ષ પૂર્ણ થતાં હતાં આ પ્રસંગે પ્રધાનમંત્રી મોદીએ કહ્યું હતું, કે 1 હજાર વર્ષ અગાઉ આ સ્થળ પર કેવો માહોલ રહ્યો હશે! આપણાં પૂર્વજોએ આસ્થા, વિશ્વાસ અને મહાદેવજી માટે બલિદાન આપ્યા.
હજાર વર્ષ બાદ આજે પણ સોમનાથ મહાદેવ મંદિરના શિખર પર લહેરાતી ધ્વજા ભારતની શક્તિ અને સામર્થ્યનું આહ્વાન કરી રહી છે. ગઝની અને ઔરંગઝેબ જેવા આક્રમણકારી વિચારી રહ્યા હતા કે તેમની તલવાર જીતી ગઈ. કટ્ટરપંથીઓ સમજી ન શક્યા કે જે સોમનાથને તે નષ્ટ કરવા માંગતા હતા, તેના નામમાં જ સોમ એટલ કે અમૃત જોડાયેલું છે. ગઝનીથી લઈને ઔરંગઝેબ સહિત સોમનાથ પર હુમલો કરનારા આક્રમણકારીઓ ઈતિહાસના પાનાંમાં દટાઈ ગયા, પણ સોમનાથ મહાદેવ મંદિર સમુદ્રના તટ પર આજે પણ અડીખમ ઊભું છે.
