અમેરિકા, ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચેના યુદ્ધનું મૂળ કારણ ઈરાનનો અણુકાર્યક્રમ નથી પણ ખનિજ તેલ પર કબજો જમાવવાની હરીફાઈ છે. ઈરાન હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ દ્વારા તેલ વેપારને નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. અમેરિકાને મિડલ ઇસ્ટના કે ઈરાનના ખનિજ તેલની જરાય જરૂર નથી, પણ તે દુનિયાના ખનિજ તેલના વેપાર પર પોતાની ઇજારાશાહી ટકાવી રાખવા માગે છે.
ગલ્ફના દેશો ખનિજ તેલનું વેચાણ ડોલરમાં કરે છે, જેના કારણે દુનિયાના અર્થતંત્ર પર અમેરિકાનું નિયંત્રણ રહે છે. જો ઈરાન ખનિજ તેલના વેપાર પર હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના માધ્યમથી પોતાની ઇજારાશાહી સ્થાપિત કરી દે, તો અમેરિકાનો ગરાસ લૂંટાઈ જાય તેમ છે. આ કારણે જ ઈરાન અમેરિકાને સોનાનાં ઇંડાં આપતી મરઘી સમાન ગલ્ફના દેશોના તેલના કૂવાઓ ખતમ કરી રહ્યું છે. જો ઈરાન અમેરિકાના પેટ્રોડોલરના સામ્રાજ્યનો અંત આણવામાં સફળ થાય તો અમેરિકા આ યુદ્ધ હારી જશે. ઈરાને યુઆનમાં તેલ વેચવાની વાત કરીને પોતાનો ઇરાદો સ્પષ્ટ કરી દીધો છે.
આજના કાળમાં ખનિજ તેલ વિશ્વના અર્થતંત્રનો આધાર છે. દુનિયા દરરોજ ૧૬ અબજ લિટરથી વધુ ખનિજ તેલનો ઉપયોગ કરે છે. આ ઉપયોગ મુખ્યત્વે રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ, હવાઈ મુસાફરી, શિપિંગ ઉદ્યોગ, પેટ્રોકેમિકલ્સ અને વીજ ઉત્પાદનનાં ક્ષેત્રોમાં થાય છે. સૌથી વધુ ખનિજ તેલનો વપરાશ કરતા દેશોમાં અમેરિકા, ચીન, ભારત, જાપાન, રશિયા અને સાઉદી અરેબિયાનો સમાવેશ થાય છે.
સાઉદી અરેબિયા પાસે સૌથી વધુ દેશોમાં ક્રુડ ઓઇલ અને તેલ ઉત્પાદનો પૂરાં પાડવાની ક્ષમતા છે. આ ક્ષમતા તેલના ઉત્પાદન ઉપરાંત તેના વિશાળ તેલ ભંડાર, અત્યંત ઓછો ઉત્પાદન ખર્ચ, લાંબા સમયથી સ્થાપિત નિકાસની માળખાગત સુવિધા, દરિયાઈ માર્ગોની સરળ પહોંચ અને એશિયા, યુરોપ અને થોડા અંશે અમેરિકામાં ફેલાયેલા સ્થિર ગ્રાહક નેટવર્કને કારણે છે. સાઉદી અરેબિયા જુદા જુદા સમયે ડઝનબંધ દેશોને તેલ વેચે છે. જો હોર્મુઝની ખાડીમાંથી ખનિજ તેલનું વહન બંધ થઈ જાય તો તેનું સૌથી વધુ નુકસાન સાઉદી અરેબિયાને થાય તેમ છે.
સાઉદી અરેબિયાને ખનિજ તેલના મુખ્ય સપ્લાયર તરીકે સ્થાન મળવાનાં ઘણાં કારણો છે. સાઉદી અરેબિયા પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો તેલ ભંડાર છે, જે તેને લાંબા ગાળાના, સતત પુરવઠાની ખાતરી કરવા સક્ષમ બનાવે છે. સાઉદી અરેબિયા મોટા પ્રમાણમાં ઓછા ખર્ચે તેલ કાઢી શકે છે. આ ઓછી કિંમતનો અર્થ એ છે કે તે ભાવમાં વધઘટ દરમિયાન પણ સ્પર્ધાત્મક રહે છે. તેની પાસે તેલની નિકાસ કરવાનાં બંદરો, ટર્મિનલ, પાઇપલાઇન્સ, સ્ટોરેજ અને શિપિંગનું મજબૂત નેટવર્ક છે, જે સતત પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરે છે. એશિયાના મુખ્ય ગ્રાહકો, જેમ કે ચીન, ભારત, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા, ત્યાં સ્થિત છે. સાઉદી અરેબિયા આ દેશોની તેલ જરૂરિયાતોનો નોંધપાત્ર ભાગ પૂર્ણ કરી રહ્યું છે. ઘણા દેશોની રિફાઇનરીઓ સાઉદી-ગ્રેડ તેલને પ્રોસેસ કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે, જેના કારણે તેઓ લાંબા સમય સુધી સાઉદી તેલ ખરીદવાની શક્યતા ધરાવે છે.
વૈશ્વિક તેલ નિકાસની યાદી સમયાંતરે બદલાતી રહે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે આ દેશો ટોચ પર હોય છે. સાઉદી અરેબિયા લાંબા સમયથી ટોચના તેલ નિકાસકારોમાંનું એક રહ્યું છે. તેનું મુખ્ય બજાર એશિયા છે. રશિયા વિશ્વનો સૌથી મોટો તેલ ઉત્પાદક અને નિકાસકાર દેશ છે. પશ્ચિમી પ્રતિબંધોએ તેના ખરીદદાર માળખામાં ફેરફાર કર્યો છે, પરંતુ તેની નિકાસ નોંધપાત્ર રહી છે. ઇરાકનું અર્થતંત્ર તેલ પર ખૂબ નિર્ભર છે, તેની મોટા ભાગની તેલનિકાસ એશિયન બજારો માટે થાય છે. સંયુક્ત આરબ અમીરાત એક મુખ્ય નિકાસકાર છે. તેનો પુરવઠો વિશ્વસનીય માનવામાં આવે છે.
કેનેડા એક મુખ્ય તેલ નિકાસકાર છે, પરંતુ તેનો સૌથી મોટો ખરીદનાર અમેરિકા છે. તેનું ભૌગોલિક સ્થાન તેને અનન્ય બનાવે છે. અમેરિકા એક મુખ્ય ઉત્પાદક અને નિકાસકાર બંને છે. શેલ ઓઇલ ક્રાંતિ પછી તેની નિકાસમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. જો કે, અમેરિકા વિવિધ ગ્રેડના ખનિજ તેલની જરૂરિયાતને કારણે તેલની આયાત પણ કરે છે. કુવૈત પ્રમાણમાં નાનો દેશ છે, પરંતુ તે તેલની નિકાસમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તેનું તેલ મુખ્યત્વે એશિયામાં વેચાય છે. નોર્વે યુરોપનો અગ્રણી તેલ અને ગેસ નિકાસકાર છે અને તેનો પુરવઠો યુરોપ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
કઝાકિસ્તાન મધ્ય એશિયામાંથી એક મહત્ત્વપૂર્ણ નિકાસકાર છે, જે યુરોપ અને અન્ય દેશોનાં બજારો માટે તેલનો નિયત જથ્થો ધરાવે છે. નાઇજીરીયા આફ્રિકામાં એક મુખ્ય તેલ નિકાસકાર છે. તેનું તેલ યુરોપ, એશિયા અને અન્ય બજારોમાં નિકાસ કરવામાં આવે છે. હવે પ્રશ્ન એ છે કે આ મુખ્ય નિકાસકારો પાસેથી તેલ કોણ ખરીદે છે? સાઉદી અરેબિયાના મુખ્ય તેલ ખરીદદારોમાં ચીન, ભારત, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, પાકિસ્તાન, થાઇલેન્ડ, તાઇવાન, ઇન્ડોનેશિયા અને મલેશિયાનો સમાવેશ થાય છે.
કેટલાક યુરોપિયન દેશો અને ક્યારેક અમેરિકા પણ મર્યાદિત માત્રામાં આયાત કરે છે. સાઉદી તેલનું સૌથી મોટું આકર્ષણ તેનો વિશ્વસનીય પુરવઠો અને સુસંગત ગુણવત્તા છે. રશિયાના મુખ્ય તેલ ખરીદદારોમાં ચીન, ભારત, તુર્કી, કેટલાક મધ્ય એશિયાઈ દેશો અને કેટલાક આફ્રિકન અને લેટિન અમેરિકન ખરીદદારોનો સમાવેશ થાય છે. વૈશ્વિક પ્રતિબંધો પહેલાં, ઘણા યુરોપિયન દેશો રશિયન તેલના મુખ્ય ખરીદદારો હતા. રશિયન તેલ ઘણી વાર ડિસ્કાઉન્ટેડ ભાવે ઉપલબ્ધ હોય છે. તે કેટલાક દેશો માટે આકર્ષક રહે છે.
ઇરાકનું તેલ ખરીદતા મુખ્ય દેશોમાં ભારત, ચીન, દક્ષિણ કોરિયા, ઇટાલી, ગ્રીસ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઘણી એશિયન રિફાઇનરીઓનો સમાવેશ થાય છે. ઘણી એશિયન રિફાઇનરીઓ માટે ઇરાકી તેલ યોગ્ય માનવામાં આવે છે. UAE ના મુખ્ય તેલ ખરીદદારોમાં જાપાન, ચીન, ભારત, દક્ષિણ કોરિયા, થાઇલેન્ડ, સિંગાપોર અને કેટલાક યુરોપિયન દેશોનો સમાવેશ થાય છે. UAE વેપાર, સંગ્રહ અને શુદ્ધિકરણ માટેનું એક મુખ્ય કેન્દ્ર પણ છે.
અમેરિકા કેનેડિયન તેલનો સૌથી મોટો ખરીદદાર છે. યુરોપ અને એશિયામાં પણ થોડી માત્રામાં નિકાસ કરવામાં આવે છે. કેનેડાનું નિકાસ માળખું યુએસ-કેન્દ્રિત છે, મુખ્યત્વે પાઇપલાઇન્સ અને સરહદની નિકટતાને કારણે. અમેરિકામાંથી તેલ ખરીદનારા મુખ્ય દેશોમાં ભારત, દક્ષિણ કોરિયા, નેધરલેન્ડ્સ, યુનાઇટેડ કિંગડમ, સિંગાપોર, સ્પેન અને ઇટાલીનો સમાવેશ થાય છે. જ્યારે હળવા મીઠા કાચા તેલની માંગ વધે છે ત્યારે અમેરિકન તેલ સામાન્ય રીતે વધુ વખત ખરીદવામાં આવે છે.
કુવૈતમાંથી મુખ્ય તેલ ખરીદનારા દેશોમાં ભારત, ચીન, જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા, તાઇવાન અને પાકિસ્તાનનો સમાવેશ થાય છે. કુવૈતની નિકાસ નીતિ લાંબા સમયથી એશિયન બજારો પર કેન્દ્રિત છે. નોર્વેથી તેલ ખરીદતા મુખ્ય દેશોમાં બ્રિટન, જર્મની, નેધરલેન્ડ, સ્વીડન, ડેનમાર્ક અને અન્ય યુરોપિયન દેશોનો સમાવેશ થાય છે. નોર્વે યુરોપને વિશ્વસનીય અને રાજકીય રીતે સ્થિર સપ્લાયર માનવામાં આવે છે. નાઇજીરિયાથી તેલ ખરીદતા મુખ્ય દેશોમાં ભારત, સ્પેન, ફ્રાન્સ, નેધરલેન્ડ, ઇન્ડોનેશિયા અને કેટલાક અમેરિકન અને એશિયન દેશોનો સમાવેશ થાય છે.
તેલનું બજાર સ્થિર નથી. ઘણાં પરિબળો ખરીદદારોને આકર્ષિત કરે છે. રિફાઇનરીઓ જ્યાં પણ સૌથી સસ્તું તેલ શોધે ત્યાં જશે. બધાં તેલ સરખાં નથી હોતાં. કેટલાંક તેલ હળવાં હોય છે, કેટલાંક ભારે હોય છે. કેટલાંકમાં સલ્ફર ઓછું હોય છે, તો કેટલાંકમાં વધુ હોય છે. રિફાઇનરીઓ તે મુજબ તેલ ખરીદે છે. પ્રતિબંધો, યુદ્ધ અને રાજદ્વારી કારણો પણ તેલના વેપારને અસર કરે છે. શિપિંગ ખર્ચ ઘણું મહત્ત્વ ધરાવે છે. નજીકનો સપ્લાયર ફાયદાકારક હોય છે. દરેક રિફાઇનરી દરેક પ્રકારના તેલને પ્રોસેસ કરી શકતી નથી, તેથી ખરીદદારો પાસે મર્યાદિત વિકલ્પો હોય છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
