જ્યારે આપણે આધુનિક નૌકાદળની શક્તિ અને વૈશ્વિક પ્રભુત્વની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે યુએસએસ અબ્રાહમ લિંકન નું નામ ગૌરવ સાથે લેવામાં આવે છે. નિમિત્ઝ-ક્લાસનું આ પાંચમું પરમાણુ સંચાલિત એરક્રાફ્ટ કેરિયર માત્ર એક જહાજ નથી, પરંતુ સમુદ્ર પર તરતું એક ‘સ્વાયત્ત શહેર’ અને અમેરિકી સૈન્ય શક્તિનું જીવંત ઉદાહરણ છે. વ્યૂહાત્મક મહત્વ વર્તમાન ભૌગોલિક-રાજકીય પરિસ્થિતિમાં, ખાસ કરીને ઇન્ડો-પેસિફિક (ભારત-પ્રશાંત) અને મધ્ય પૂર્વના વિસ્તારોમાં, યુએસએસ અબ્રાહમ લિંકનની હાજરી શાંતિ જાળવવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે. તેની ક્ષમતા માત્ર યુદ્ધ લડવાની જ નહીં, પરંતુ સંભવિત દુશ્મનોને રોકવાની પણ છે.
તકનીકી અને સૈન્ય કૌશલ્ય આ કેરિયર 90 થી વધુ વિમાનો અને હેલિકોપ્ટર લઈ જઈ શકે છે, જેમાં અત્યાધુનિક F-35C લાઈટનિંગ ફાઈટર જેટ્સનો પણ સમાવેશ થાય છે. બે ન્યુક્લિયર રિએક્ટર દ્વારા સંચાલિત આ જહાજ દાયકાઓ સુધી ઈંધણ ભર્યા વિના સતત કાર્યરત રહી શકે છે. આશરે 5,000 થી વધુ નૌસૈનિકોના સમર્થન સાથે, તે કોઈપણ આપત્તિમાં માનવીય સહાય પૂરી પાડવાની પણ ક્ષમતા ધરાવે છે. શાંતિના રક્ષક તરીકેની ભૂમિકા તાજેતરના વર્ષોમાં દક્ષિણ ચીન સાગર અને પશ્ચિમ એશિયામાં વધતા તણાવ વચ્ચે, ‘લિંકન’ ની તૈનાતીએ સાબિત કર્યું છે કે તે દરિયાઈ વેપાર માર્ગોને સુરક્ષિત રાખવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે. તેની હાજરી મિત્ર દેશોને સુરક્ષાનો અહેસાસ કરાવે છે અને મુક્ત દરિયાઈ અવરજવર ના સિદ્ધાંતને મજબૂત કરે છે. છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓથી એશિયા-પેસિફિક ક્ષેત્ર વૈશ્વિક રાજકારણ અને અર્થતંત્રનું કેન્દ્રબિંદુ બન્યું છે. આ ભૌગોલિક વ્યૂહરચનામાં સૌથી મહત્વનું પાસું છે—એશિયામાં અમેરિકાની સૈન્ય હાજરી.
જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને ફિલિપાઈન્સ જેવા દેશોમાં ફેલાયેલા અમેરિકી સૈન્ય મથકો માત્ર સંરક્ષણની દીવાલ નથી, પરંતુ બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણોનું પ્રતિબિંબ પણ છે. સુરક્ષાનું કવચ અને સત્તાનું સંતુલન અમેરિકાના એશિયામાં સૈન્ય મથકો રાખવા પાછળના મુખ્યત્વે બે કારણો છે એક પ્રાદેશિક સ્થિરતા અને ઉત્તર કોરિયાના પરમાણુ જોખમો સામે દક્ષિણ કોરિયા અને જાપાન જેવા સાથી દેશોને સુરક્ષા આપવી. ચીનનો ઉદય: દક્ષિણ ચીન સાગરમાં ચીનની વધતી જતી આક્રમકતાને રોકવા અને મુક્ત દરિયાઈ વેપાર માર્ગો ખુલ્લા રાખવા.
વધતો જતો આંતરિક અને બાહ્ય વિરોધ જોકે, આ સૈન્ય મથકો હંમેશા વિવાદોથી પર રહ્યા નથી. સ્થાનિક સ્તરે, ખાસ કરીને જાપાનના ઓકિનાવામાં, અમેરિકી સૈનિકોની હાજરી સામે ભારે વિરોધ જોવા મળે છે. અવાજનું પ્રદૂષણ, અકસ્માતો અને ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ જેવા મુદ્દાઓ સ્થાનિક પ્રજામાં અસંતોષ જગાડે છે. બીજી તરફ, ચીન અને રશિયા આ મથકોને ‘ઘેરાબંધી’ તરીકે જુએ છે. તેમના મતે, એશિયામાં અમેરિકી દખલગીરી શાંતિ સ્થાપવાને બદલે શસ્ત્રોની સ્પર્ધા ને પ્રોત્સાહન આપી રહી છે.
નિષ્કર્ષ આજે જ્યારે એશિયા આર્થિક મહાસત્તા બનવા તરફ જઈ રહ્યું છે, ત્યારે સુરક્ષા અને સ્વાયત્તતા વચ્ચેનું સંતુલન જાળવવું અનિવાર્ય છે. અમેરિકી મથકો એશિયાના સાથી દેશો માટે ‘વીમા પોલિસી’ સમાન છે, પરંતુ તેનો અતિરેક પ્રાદેશિક તણાવ વધારી શકે છે. ભવિષ્યમાં, એશિયાના દેશોએ પોતાની સુરક્ષા માટે માત્ર અમેરિકા પર નિર્ભર રહેવાને બદલે પરસ્પર સહયોગ અને રાજદ્વારી ઉકેલો પર વધુ ભાર મૂકવો પડશે. તો બીજી તરફ ઈરાનની શક્તિને પણ નકારી શકાય તેમ નથીપશ્ચિમ એશિયાના ભૂરાજકીય નકશા પર જ્યારે પણ નજર નાખવામાં આવે, ત્યારે ઈરાન એક એવા પક્ષ તરીકે ઉભરી આવે છે જેને અવગણવો કોઈપણ મહાસત્તા માટે અશક્ય છે.
દાયકાઓથી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો અને આર્થિક દબાણ હેઠળ હોવા છતાં, ઈરાને પોતાની ‘શક્તિ’ જે રીતે જાળવી રાખી છે અને વિસ્તારી છે, તે આશ્ચર્યજનક પણ છે અને ચિંતાજનક પણ. સૈન્ય અને ટેકનોલોજીકલ કૌશલ્ય ઈરાનની અસલી તાકાત તેની પરંપરાગત સેના અસયમેટ્રિક વોરફેર ક્ષમતામાં રહેલી છે. ઈરાન પાસે મધ્યપૂર્વમાં સૌથી મોટો મિસાઈલ ભંડાર છે. તેની ‘ફતાહ’ જેવી હાઈપરસોનિક મિસાઈલો અને લાંબા અંતરની બેલેસ્ટિક મિસાઈલો રક્ષણાત્મક અને આક્રમક બંને રીતે તેને મજબૂત બનાવે છે.
તાજેતરના વૈશ્વિક સંઘર્ષોમાં ઈરાની ડ્રોન્સે પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી છે. ઓછા ખર્ચે આધુનિક સંરક્ષણ પ્રણાલીને પડકારવાની આ કળામાં ઈરાન આજે અગ્રેસર છે. ઈરાનની શક્તિ માત્ર તેની સરહદો સુધી મર્યાદિત નથી. લેબેનોનમાં હિઝબુલ્લાહ, યમનમાં હુથી બળવાખોરો અને ઈરાક તથા સીરિયામાં સક્રિય વિવિધ જૂથો દ્વારા ઈરાને એક એવું ‘રેઝિસ્ટન્સ નેટવર્ક’ તૈયાર કર્યું છે, જે ઈઝરાયેલ અને અમેરિકાના હિતો માટે સતત પડકાર બની રહે છે. આ ‘સોફ્ટ પાવર’ અને ‘પ્રોક્સી વોર’નું મિશ્રણ ઈરાનને પ્રાદેશિક સંતુલનમાં પલ્લું ભારે રાખવામાં મદદ કરે છે.
પરમાણુ મહત્વાકાંક્ષા અને આર્થિક લડત ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ હંમેશા વિશ્વ માટે ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે. ટેકનિકલ અવરોધો અને પ્રતિબંધો છતાં, યુરેનિયમ સંવર્ધનની ક્ષમતા વધારીને ઈરાને સાબિત કર્યું છે કે તે દબાણ સામે ઝૂકવા તૈયાર નથી. જોકે, આ જ શક્તિ પ્રદર્શન તેના સામાન્ય નાગરિકો માટે આર્થિક બોજ પણ લાવ્યું છે. હાલમાં જે હોર્મુઝ ખાડીને અમેરિકાએ ઘેરી લીધી છે તે ઈરાન માટે નબળું પાસું છે. હોર્મુઝની ખાડી ઓમાન અને ઈરાનને અલગ કરે છે, જે પર્સિયન ગલ્ફને ઓમાનની ખાડી અને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે.
તેની પહોળાઈ સૌથી સાંકડા બિંદુએ માત્ર ૩૩ કિલોમીટર જેટલી જ છે. દુનિયાના કુલ તેલ વપરાશનો લગભગ ૨૦% થી ૨૫% હિસ્સો અહીંથી પસાર થાય છે. સાઉદી અરેબિયા, ઈરાન, UAE, કુવૈત અને ઈરાક જેવા મોટા તેલ નિકાસકારો માટે આ એકમાત્ર દરિયાઈ માર્ગ છે. આર્થિક અસ્થિરતાનું જોખમ જો આ માર્ગમાં સહેજ પણ અવરોધ આવે, તો તેની અસર સીધી વૈશ્વિક તેલના ભાવો પર પડે છે. ભારત, ચીન, જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા એશિયન દેશો તેમના ક્રૂડ ઓઈલ માટે આ માર્ગ પર સૌથી વધુ નિર્ભર છે. જો અહીં યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ સર્જાય, તો તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે, જે આખા વિશ્વમાં મોંઘવારીનું મોજું લાવી શકે છે.
હોર્મુઝની ખાડી હંમેશા ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેની ‘શતરંજ’નું મેદાન રહી છે. ઈરાન ઘણીવાર ધમકી આપે છે કે જો તેના પર પ્રતિબંધો વધારવામાં આવશે, તો તે આ ખાડી બંધ કરી દેશે. સામે પક્ષે, અમેરિકા અને તેના સાથી દેશો આ માર્ગને ખુલ્લો રાખવા માટે ત્યાં સતત નૌકાદળની હાજરી જાળવી રાખે છે.ભારત માટે ચિંતાનું કારણ ભારત તેની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું તેલ પર્સિયન ગલ્ફ દેશોમાંથી આયાત કરે છે.
ખાડીમાં અસ્થિરતા એટલે ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં વધારો. ભારતીય નૌકાદળ ઘણીવાર આ વિસ્તારમાં પોતાના વેપારી જહાજોની સુરક્ષા માટે ‘ઓપરેશન સંકલ્પ’ જેવા અભિયાન ચલાવે છે. હોર્મુઝની ખાડી એ સાબિત કરે છે કે વિશ્વ કેટલું પરસ્પરાવલંબી છે. અહીં થતી એક નાની હિલચાલ પણ વિશ્વના ખૂણે ખૂણે પહોંચેલા રસોડાના બજેટને હલાવી શકે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયે એ સુનિશ્ચિત કરવું જરૂરી છે કે રાજકીય મતભેદોને કારણે આ ‘ગ્લોબલ ટ્રાફિક’ ક્યારેય અટકે નહીં.
