સમયના વીતવા સાથે યુદ્ધની કળા પણ બદલાતી હોય છે. કોઈ કાળે તીરકામઠાં વડે યુદ્ધ લડાતું હતું. પછી તોપો અને બંદૂકોનો જમાનો આવ્યો. બીજાં વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન યુદ્ધ જીતવા માટે હવાઈ દળનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. ઈરાનનું હવાઈ દળ લગભગ ખતમ થઈ ગયું છે, તો પણ યે ડ્રોન અને મિસાઈલ જેવાં હથિયારો વડે યુદ્ધ લડી રહ્યું છે અને અમેરિકા જેવી મહાસત્તાને હંફાવી રહ્યું છે. અમેરિકાનાં ફાઈટર જેટની કિંમત કરોડો ડોલરની હોય છે, પણ કેટલાક હજાર ડોલરને ખર્ચે બનાવવામાં આવેલું ડ્રોન આ ફાઇટર જેટને પણ તોડી શકે છે.
છેલ્લા એક મહિનાથી ગલ્ફ ક્ષેત્રમાં ફેલાયેલી અરાજકતાએ ફરી એકવાર આધુનિક યુદ્ધમાં ડ્રોનનું મહત્ત્વ દર્શાવ્યું છે. ૨૦૨૨ માં રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારથી આ હથિયારનો સફળતાથી ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ઈરાને પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકાનાં સેન્સર , રડાર , લશ્કરી મથકો , તેલ અને ગેસની માળખાકીય સુવિધાઓ, બંદરો, એરપોર્ટ અને રહેણાંક વિસ્તારોને આક્રમક રીતે નિશાન બનાવવા માટે બેલિસ્ટિક મિસાઇલો સાથે શાહેદ ડ્રોનનો પણ ઉપયોગ કર્યો છે. શાહેદ ડ્રોનને કારણે થયેલું મોટું નુકસાન લશ્કરી શસ્ત્રાગારમાં ઓછા ખર્ચે ડ્રોનનો સમાવેશ કરવાના ફાયદાને સાબિત કરે છે.
ઈરાની ડ્રોનની સૌથી મોટી તાકાત તેનું સસ્તાપણું છે. યુદ્ધમાં વપરાતા શાહેદ ડ્રોનની કિંમત ૨૦ થી ૫૦ હજાર ડોલરની વચ્ચે હોય છે. શાહેદ ૧૩૬ અને શાહેદ ૧૦૭ પિસ્ટન-એન્જિનવાળા સિંગલ-બેરલ લોઇટરિંગ મ્યુનિશન છે, જ્યારે શાહેદ ૨૩૮ જેટ-એન્જિનવાળા લોઇટરિંગ મ્યુનિશન છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારથી ઈરાન લક્ષ્યોને નિશાન બનાવવા માટે ડ્રોનનાં ટોળાંનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. ઈરાન દ્વારા એક સાથે મોટી સંખ્યામાં ડ્રોન છોડવામાં આવે ત્યારે અમેરિકાની અદ્યતન તેમ જ ખર્ચાળ મિસાઈલ ઇન્ટરસેપ્ટર પ્રણાલી મૂંઝાઈ જાય છે અને તે ડ્રોનના હુમલાને ખાળી શકતી નથી. અમેરિકા અને ઇઝરાયલી હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ પર ત્રાટકવા માટે શાહેદ-૧૩૬, શાહેદ-૧૦૭ અને શાહેદ-૨૩૮ ડ્રોનનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
ઈરાની ડ્રોનના હુમલાને અટકાવવા માટે તૈનાત કરાયેલી અમેરિકન અને ઇઝરાયલી હવાઈ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ અત્યંત ખર્ચાળ છે. એવો અંદાજ છે કે અમેરિકાની ટર્મિનલ હાઇ અલ્ટીટ્યુડ એરિયા ડિફેન્સ (THAAD) સિસ્ટમ અથવા પેટ્રિઅટ મિસાઇલ સિસ્ટમ (PAC-૩) દ્વારા દરેક અવરોધ (હવામાં હુમલો કરનાર મિસાઇલ અથવા ડ્રોનને તોડી પાડવા) ની કિંમત ૧૦ લાખથી ૪૦ લાખ ડોલરની વચ્ચે છે. આ નોંધપાત્ર ખર્ચ તફાવત ઉપરાંત અન્ય ગૂંચવણો પણ છે.
ઈરાન સસ્તાં ડ્રોનના હુમલા વડે ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલો ઝડપથી ખતમ કરી નાખે છે. સસ્તાં ડ્રોન વડે મોંઘાદાટ મિસાઈલ ઇન્ટરસેપ્ટર ખલાસ થઈ જાય તે પછી ઈરાન યુદ્ધમાં લાંબા અંતર પર પ્રહાર કરતાં મિસાઈલો છોડે છે, જેને ખાળવાનું મુશ્કેલ થઈ જાય છે. ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઈલનું ઉત્પાદન કરવાની પ્રક્રિયા લાંબી છે. સપ્લાય ચેઇનની નબળાઈઓને કારણે યુદ્ધમાં છોડવામાં આવતાં અમેરિકાનાં ટોમાહોક મિસાઇલોને બનાવવામાં પાંચ વર્ષથી વધુ સમય લાગી શકે છે.
યુદ્ધના શરૂઆતના દિવસોમાં અમેરિકા અને તેના સાથીઓએ ઈરાની ડ્રોન અને મિસાઇલોને અટકાવવા માટે ૮૦૦ થી વધુ ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેનાથી વિપરીત, લોકહીડ માર્ટિને સમગ્ર ૨૦૨૫ વર્ષ માટે ફક્ત ૬૨૦ PAC-3 મિસાઇલોનું ઉત્પાદન કર્યું હતું . હકીકતમાં, ઈરાનનાં ડ્રોન ટોળાંઓની કિંમત અને અમેરિકા, ઇઝરાયલ અને તેમના સાથીઓ દ્વારા તેમને નિષ્ક્રિય કરવા અથવા રોકવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી ઇન્ટરસેપ્ટર સિસ્ટમ્સની કિંમત વચ્ચે ઘણો તફાવત છે.
માળખાકીય પુરવઠા શૃંખલા મર્યાદાઓ અને રિપ્લેસમેન્ટ મુશ્કેલીઓને કારણે આ ખર્ચ અસંતુલને આ સંઘર્ષમાં એક પ્રતિકૂળ આર્થિક પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કર્યું છે, જેના કારણે ઈરાન સંયુક્ત વિપક્ષ સામે તેની સંબંધિત લશ્કરી નબળાઈની ભરપાઈ કરી શકે છે. અમેરિકા જેવી મહાસત્તાને ઈરાન લશ્કરી તાકાતમાં પહોંચી શકે તેમ જ નથી, પણ યુદ્ધ લાંબું ચલાવવાની અને સસ્તામાં ચલાવવાની તેની વ્યૂહરચના અમેરિકાને પજવી રહી છે.
ઈરાની ડ્રોન ઇન્ટરસેપ્ટર કરતાં ઘણાં ઓછાં ખર્ચાળ છે અને તેનું ઉત્પાદન અને પુનઃસ્થાપન સરળ છે. ઇન્ટરસેપ્ટર લોન્ચ કરવાના નિર્ણયને કારણે ઇઝરાયલ, અમેરિકા અને ગલ્ફ દેશો માટે નાણાંકીય બોજમાં વધારો થાય છે. કેટલાક ગલ્ફ દેશોએ તેમના ઇન્ટરસેપ્ટર ભંડારને સાચવવા માટે વૈકલ્પિક વ્યૂહરચના અપનાવવી પડી છે. ગલ્ફના દેશોએ શાહેદ ડ્રોનને તોડી પાડવા માટે F-૧૬ ફાઇટર જેટ તૈનાત કર્યા છે. જો કે, આ પદ્ધતિ ખૂબ ખર્ચાળ પણ છે. F-૧૬ ને હવામાં રાખવાનો ખર્ચ પ્રતિ કલાક આશરે ૨૫,૦૦૦ ડોલર જેટલો થાય છે. વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં પશ્ચિમી ઔદ્યોગિક ક્ષમતા પર નવાં શસ્ત્રો અને ઇન્ટરસેપ્ટર પૂરાં પાડવા માટે દબાણ વધી રહ્યું છે.
યુદ્ધનાં આ બદલાયેલાં આર્થિક સમીકરણ એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે ટેકનોલોજીકલ રીતે અદ્યતન અને મૂડીથી સમૃદ્ધ સેનાઓને પણ ઓછી કિંમતની શસ્ત્ર પ્રણાલીઓથી સજ્જ ચાલાક અને કાર્યક્ષમ વિરોધીઓ દ્વારા પડકારવામાં આવી શકે છે. ઓપન સોર્સ ઇન્ટેલિજન્સ, સેટેલાઇટ ઇમેજરી અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સે યુદ્ધના ટેકનોલોજીકલ આર્કિટેક્ચરને વધુ પ્રભાવિત કર્યું છે. જ્યારે તકનીકી રીતે અદ્યતન વિકલ્પો નિઃશંકપણે સૈન્યની ક્ષમતાઓમાં વધારો કરે છે, ત્યારે આ સૈન્યને હવે ભવિષ્યના સંઘર્ષો માટે ઓછા ખર્ચે આક્રમક અને રક્ષણાત્મક વિકલ્પોની પણ જરૂર પડશે. આનો અર્થ એ નથી કે ઓછી મૂડી અને ઓછી ટેકનોલોજી ધરાવતી સેનાઓ વિજયી બનશે, પરંતુ તે ચોક્કસપણે યુદ્ધભૂમિને વધુ જટિલ બનાવે છે. આ અસમાનતાની અસરો પશ્ચિમ એશિયામાં વર્તમાન સંઘર્ષ સુધી મર્યાદિત રહેશે નહીં, પરંતુ તેનાં દૂરગામી પરિણામો આવશે.
ભારત પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા યુદ્ધથી ભલે ઘણું દૂર હોય, પરંતુ તે તેની આર્થિક અને ઉર્જાસંબંધિત અસરોથી સંપૂર્ણપણે મુક્ત નથી. આ યુદ્ધના ભારત માટે અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ પરિણામો છે. ગયા ઉનાળામાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના હવાઈ મુકાબલામાં સ્પષ્ટ થયું હતું તેમ ડ્રોનનાં ટોળાં હવે દક્ષિણ એશિયામાં પણ યુદ્ધમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. મ્યાનમારમાં પણ જુન્ટા અને બળવાખોરો વચ્ચે ડ્રોનયુદ્ધ ચાલી રહ્યું છે. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષોમાંથી ઉભરી રહેલી વ્યૂહરચનાઓ ભારતીય ઉપખંડમાં ડ્રોનયુદ્ધને વધુ જટિલ બનાવશે. ભારતીય સેનાના શસ્ત્રાગારમાં ઘણા હાઇ-ટેક ડ્રોનનો સમાવેશ થાય છે.
આમાં ઇઝરાયેલી રિકોનિસન્સ ડ્રોન, IAI સર્ચર અને હાર્પર અને ઇઝરાયેલી લોઇટરિંગ દારૂગોળા, જેમ કે હારોપ અને હાર્પીનો સમાવેશ થાય છે, જેનો ઉપયોગ ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન કરવામાં આવ્યો હતો.
હાર્પીનો એક પ્રકાર સ્કાય સ્ટ્રાઈકર ભારતમાં સહ-ઉત્પાદિત થઈ રહ્યો છે. અમેરિકન બનાવટનાં MQ-૯ રીપર ડ્રોન પણ સમય જતાં ભારતીય ભંડારમાં સામેલ કરવામાં આવશે. ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન નાગસ્ત્ર ૧ જેવાં સ્વદેશી કામિકાઝ ડ્રોન પણ તૈનાત કરવામાં આવ્યાં હતાં.
ભારતીય લશ્કરી શસ્ત્રાગારમાં એક મોટી ખામી એ છે કે સસ્તાં અને સરળતાથી ઉત્પાદિત થતાં કામિકાઝ ડ્રોન ખૂબ જ મર્યાદિત સંખ્યામાં છે. જ્યારે નાગસ્ત્ર જેવા સ્વદેશી શસ્ત્રો અને KAL અને શેષનાગ ડ્રોન જેવા તાજેતરના પ્રોજેક્ટો અસ્તિત્વમાં છે, ત્યારે ટુકડાઓમાં ખરીદી તેમને મોટા પાયે જમાવટ માટે યોગ્ય બનાવતી નથી. લશ્કર માટે જરૂરી છે કે ઓછા ખર્ચે હજારો કામિકાઝ ડ્રોનનો ઓર્ડર આપવો. પશ્ચિમ એશિયામાંથી બીજો એક મહત્ત્વપૂર્ણ બોધપાઠ એ છે સસ્તી તથા અસરકારક કાઉન્ટર-ડ્રોન સિસ્ટમ્સ મોટા પાયે વિકસાવવાની અને ખરીદવાની જરૂર છે.
આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
