અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ઊલટી ખોપડીના રાજનેતા છે એ પુરવાર થઈ ગયું છે પણ દુનિયાના અર્થતંત્રમાં અમેરિકાનું જે સ્થાન છે, તે જોતાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ધમકીને જરાય હળવાશથી લઈ શકાય તેમ નથી. ભારત રશિયાથી મોટા પ્રમાણમાં ડિસ્કાઉન્ટ સહિતના ખનિજ તેલની ખરીદી કરી રહ્યું છે તે જોઈને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પેટમાં ઘણા સમયથી ચૂંક આવી રહી છે. હવે તેમણે નફ્ફટ થઈને ધમકી આપી છે કે ભારત જો રશિયા પાસેથી ખનિજ તેલ ખરીદવાનું ચાલુ રાખશે તો ભારતે ૨૫ ટકા ટેરિફ ઉપરાંત દંડનો પણ સામનો કરવો પડશે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ભારતને દંડ કરવા માગતા હોય તો તેઓ ૨૫ ટકા ઉપરાંત દંડાત્મક ટેરિફ પણ લાદી શકે છે, જે ૧૦ ટકાથી માંડીને ૧૦૦ ટકા સુધીનો હોઈ શકે છે. ભારતે હાલ પૂરતું તો ટ્રમ્પની દાદાગીરીને વશ નહીં થવાનો નિર્ણય કર્યો છે અને બહાદુરીભેર જાહેર કર્યું છે કે અમે રશિયા પાસેથી ખનિજ તેલ ખરીદવાનું ચાલુ રાખીશું. માથાફરેલા ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પને પડકારીને ભારતે બહુ મોટું જોખમ ઉઠાવી લીધું છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનો રેકોર્ડ કહે છે કે તેઓ દરેક દેશને દબાવવાની ભરપૂર કોશિષ કરે છે, પણ જો તે દેશ ચીનની જેમ ઝૂકવાનો ઇનકાર કરે તો છેવટે ટ્રમ્પને તેની સાથે સમાધાન કરવાની ફરજ પડે છે. જો કે ભારત એ ચીન નથી અને માટે જ ટ્રમ્પની આજ્ઞાને ઉથાપવાનાં ગંભીર પરિણામો આવી શકે છે.
ભારત અને ચીન રશિયન ક્રુડ ઓઇલના સૌથી મોટા આયાતકાર છે. ભારત તેની તેલ જરૂરિયાતના લગભગ ૮૮ ટકા આયાત કરે છે. ભારત રશિયાની કુલ તેલ નિકાસના ૩૮ ટકા ખરીદી કરે છે . યુક્રેન પર રશિયાના હુમલા પહેલાં ભારતની રશિયાથી તેલની આયાત બે ટકાથી ઓછી હતી. રશિયાએ પણ તેની તેલ આયાત પર ડિસ્કાઉન્ટ આપ્યું હતું અને ભારતની રિફાઇનરી કંપનીઓએ આનો લાભ લેવામાં મોડું કર્યું ન હતું. જો બિડેનના શાસનકાળ દરમિયાન પણ ભારત પર રશિયા પાસેથી તેલની આયાત બંધ કરવાનું દબાણ હતું, પરંતુ મોદી સરકાર તે સમયે પશ્ચિમી દેશોને ખૂબ જ આક્રમક રીતે જવાબ આપી રહી હતી. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ માને છે કે બ્રિક્સ (બ્રાઝિલ, ભારત, રશિયા, ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકા) એ અમેરિકન વર્ચસ્વને પડકારતું જૂથ છે. યુએસ સેનેટર રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદતા દેશો પર ૫૦૦ ટકા ટેરિફ લાદવાના બિલ પર કામ કરી રહ્યા છે.
રશિયા પાસેથી ખનિજ તેલ ઉપરાંત શસ્ત્રો પણ ન ખરીદવાના ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના આગ્રહથી ભારત પર દબાણ વધ્યું છે અને આ દબાણને એવી જ રીતે અવગણી શકાય નહીં. ભારતને બે પડકારોનો સામનો કરવો પડશે. જો રશિયાથી ખનિજ તેલની આયાત બંધ થઈ જશે તો ભારતને સસ્તું તેલ નહીં મળે. આ ઉપરાંત આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ વધશે. આનો અર્થ એ છે કે ભારતે મોંઘું તેલ ખરીદવું પડશે. પરંતુ મામલો ફક્ત તેલનો નથી. અમેરિકા કહી રહ્યું છે કે ભારતે રશિયા સાથે વેપાર બંધ કરવો જોઈએ. આવી સ્થિતિમાં ભારતના સંરક્ષણ પુરવઠાનું શું થશે?
૧૯૭૧માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે ૧૩ દિવસનું યુદ્ધ થયું હતું. તે સમયે સોવિયેત યુનિયન એકમાત્ર એવો દેશ હતો જે ભારતની પડખે મક્કમતાથી ઊભો રહ્યો હતો. ઓગસ્ટ ૧૯૭૧માં ભારતનાં તત્કાલીન વડાં પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ શાંતિ, મિત્રતા અને સહકારની ભારત-સોવિયેત સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
આ કરાર હેઠળ સોવિયેત સંઘે ભારતને ખાતરી આપી હતી કે યુદ્ધની સ્થિતિમાં તે રાજદ્વારી અને શસ્ત્ર સહાય બંને પ્રદાન કરશે. ત્યારથી રશિયા ભારત માટે એક વિશ્વસનીય ભાગીદાર રહ્યું છે. બીજી બાજુ, અમેરિકાએ ઐતિહાસિક રીતે ભારત કરતાં પાકિસ્તાનને વધુ મહત્ત્વ આપ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં, પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે રશિયા અંગે અમેરિકાની ધમકીની ભારત પર શું અસર પડશે? ભારત પાસે સંરક્ષણ સહયોગમાં રશિયા સિવાય બહુ ઓછા વિકલ્પો છે. આજે ભારતમાં ૬૦ થી ૭૦ ટકા લશ્કરી સાધનો રશિયા પાસેથી આવે છે. ભારત આ શસ્ત્રો અને મશીનોની જાળવણી, સર્વિસિંગ તેમજ તેમના સ્પેરપાર્ટ્સને અપગ્રેડ કરવા માટે સંપૂર્ણપણે રશિયા પર નિર્ભર છે.
શક્ય છે કે ભારત રશિયા પાસેથી નવાં સાધનો ન ખરીદે પરંતુ રશિયાની મદદ વિના આગામી ૧૦ વર્ષ સુધી જૂનાં સાધનોની જાળવણી ખૂબ જ મુશ્કેલ બનશે, પરંતુ સમસ્યા ફક્ત આટલા સુધી મર્યાદિત નથી. જો ભારત અમેરિકાના દબાણમાં રશિયાથી દૂર જશે, તો રશિયાની ચીન પર નિર્ભરતા વધશે. આવી સ્થિતિમાં રશિયાની પાકિસ્તાન સાથેની નિકટતા પણ વધશે. જો રશિયાની ચીન પર નિર્ભરતા વધે તો તે પણ ભારત માટે કોઈ પણ રીતે સારું નથી. રશિયાની કુલ તેલની નિકાસની ૪૭ ટકા નિકાસ ચીનમાં થઈ રહી છે.
શું અમેરિકા સંરક્ષણ ઉત્પાદનો બાબતમાં ભારત માટે રશિયાનું સ્થાન લઈ શકે છે? કોઈ પણ નવાં લશ્કરી સાધનોનો સમાવેશ કરવામાં ઘણો ખર્ચ થાય છે. તેમાં ઘણો સમય પણ લાગે છે. ભારત ૧૯૬૦ ના દાયકાથી યુએસએસઆર અથવા રશિયન સાધનોનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં અચાનક અમેરિકન સાધનોનો સમાવેશ કરવો મુશ્કેલ બનશે. જો આપણે રશિયનને બદલે અમેરિકન સાધનો ખરીદીએ, તો તે ખૂબ ખર્ચાળ હશે. બીજું, તેના ઇન્ડક્શન, તાલીમ, સર્વિસિંગ અને જાળવણીમાં ઘણો સમય અને પૈસા લાગશે.
અમેરિકા ગમે તેટલી ખાતરી આપે તો પણ ભારત અમેરિકા પર સરળતાથી વિશ્વાસ કરશે નહીં. ભારતે પરમાણુ પરીક્ષણો કર્યાં ત્યારે અમેરિકાએ પ્રતિબંધો લગાવ્યા પરંતુ રશિયાએ નહીં. ઐતિહાસિક રીતે ભારતને અમેરિકા પર અવિશ્વાસ છે. તેથી જ ભારતીયોની સહાનુભૂતિ રશિયા પ્રત્યે જોવા મળે છે. આ ઉપરાંત જ્યારે અમેરિકામાં સત્તાપરિવર્તન થાય છે ત્યારે પાછલી સરકારોની નીતિઓ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ જાય છે. ટ્રમ્પના ગયા પછી બિડેન આવ્યા અને પછી ટ્રમ્પ ફરીથી તેમાં આ જોઈ શકાય છે. પુતિન છેલ્લાં ૨૩ વર્ષથી રશિયામાં છે અને તેમની ભારત પ્રત્યેની નીતિમાં એક સાતત્ય છે. રશિયન લોકશાહી માટે પુતિન વિશે ગમે તેટલા વિવાદાસ્પદ હોય, પરંતુ ભારત માટે તેઓ તરફેણમાં રહ્યા છે.
ભારત પહેલેથી જ ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની મિત્રતા સાથે સંઘર્ષ કરી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં તે રશિયાને પણ આ જુગલબંધીમાં આવવા દેવાનું જોખમ લઈ શકે નહીં. આ ઉપરાંત, જો આપણે રશિયાથી દૂર જઈશું તો ઈરાનમાં ભારતનો ચાબહાર પ્રોજેક્ટ જમીન પરથી ઊતરી શકશે નહીં અને ઉત્તર-દક્ષિણ કોરિડોરનું કામ અધૂરું રહેશે. રશિયાથી દૂર રહીને આપણે ઈરાનની નજીક ન જઈ શકીએ. અમેરિકા આપણા માટે રશિયા ન બની શકે કારણ કે તે ક્યારેય તેનાં વ્યાપારિક હિતો સાથે સમાધાન કરતું નથી. અમેરિકાના ચીન સાથે ઝઘડા થઈ શકે છે પણ તેનો ચીન સાથેનો વેપાર ઘટી રહ્યો નથી. આપણે રશિયાને ચીનના ખોળામાં જવા દઈ શકીએ નહીં.
ઐતિહાસિક રીતે અમેરિકા અને પાકિસ્તાન નજીક રહ્યાં છે. ભારત હંમેશા પાકિસ્તાન સાથેના અમેરિકાના સંબંધોથી અસ્વસ્થ રહ્યું છે. આ ઉપરાંત, ગયા વર્ષે અમેરિકાએ અચાનક અફઘાનિસ્તાનમાંથી પોતાના સૈનિકો પાછા ખેંચી લીધા હતા. અમેરિકાએ ૨૦ વર્ષ ચાલેલા યુદ્ધને અધૂરું છોડી દીધું અને ત્યાંનાં સામાન્ય લોકોને તાલિબાન પર આધાર રાખવા મજબૂર કર્યાં હતાં. જ્યારે અમેરિકા અફઘાનિસ્તાન છોડી ગયું ત્યારે ભારતનાં હિતોને પણ ખરાબ અસર પડી. ભારતે ત્યાં મોટા પાયે રોકાણ કર્યું છે અને તાલિબાનના આગમન પછી બધા પ્રોજેક્ટ જોખમમાં છે.
કોઈ પણ સંયોગોમાં ભારત ચીનની જેમ અમેરિકા સાથે મુકાબલાની સ્થિતિમાં નથી કારણ કે તેને વૈશ્વિક વેપારની મૂલ્ય શૃંખલામાં આગળ વધવા માટે અમેરિકન સહયોગની જરૂર છે. જો આપણે વૈશ્વિક વેપારના મૂળભૂત માળખા અને બ્રિક્સ જૂથ પર નજર કરીએ તો ભારતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે ચીન અને રશિયાની યોજનાનો ભાગ નથી, જેમાં ડોલરને બ્રિક્સના ચલણથી બદલવાની વાત છે. તેથી, આપણે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની ધમકી પર સાવધાનીપૂર્વક પ્રતિક્રિયા આપવી પડશે અને અમેરિકન આક્રમણમાંથી બહાર નીકળવાનો માર્ગ શોધવો પડશે.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ભારત ઉપર દંડાત્મક ટેરિફ નાખવાની દિશામાં આગળ વધે તો ભારતે અમેરિકા ઉપરનું અવલંબન ઘટાડીને યુરોપિયન યુનિયન, બ્રિટન અને આસિયાન સમૂહના દેશો સાથે મુક્ત વેપાર કરારને ઝડપી બનાવવો જોઈએ. ઉપરાંત, તેણે બ્રિક્સ દેશો સાથેના વેપાર સંબંધોને પણ મજબૂત બનાવવા જોઈએ, જેથી અમેરિકા સાથેના વેપારમાં થનારા સંભવિત નુકસાન ભરપાઈ કરી શકાય.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
