ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ મંગળવારે રાત્રે જ્યારે એક આખી સભ્યતાને બરબાદ કરવાની ધમકી આપી રહ્યા હતા ત્યારે બુધવારે સવારે એવું શું બન્યું કે તેમણે અચાનક શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી? શું ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ફક્ત હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના મુદ્દા પર હાર માની લીધી? બે અઠવાડિયાંના સોદા પાછળ ઈરાનનો ખરો ખેલ શું છે? વિનાશ વચ્ચે યુદ્ધવિરામ કેવી રીતે થયો? રાત્રિના અંધારામાં ફક્ત ચાર ટ્વીટથી સમગ્ર વિશ્વનું તેલયુદ્ધ અને મહાસત્તાઓનું રાજકારણ બદલાઈ ગયું. અમેરિકા હુમલો કરવાનું હતું, મિસાઇલો તૈયાર હતાં, સમયમર્યાદા પૂરી થવાની હતી, પરંતુ પછી અચાનક ટ્રમ્પ ટૂંકા ગાળા માટે રોકાઈ ગયા; ફક્ત એક શરતે કે હોર્મોસ સ્ટ્રેટ ખોલો. પ્રશ્ન એ છે કે શું ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ઇરાન નહીં પરંતુ હોર્મોસ સ્ટ્રેટ પર અટવાઈ ગયા હતા?
શું પાકિસ્તાન આ સમગ્ર સોદામાં સૌથી મોટો ખેલાડી બન્યો? ફક્ત ચાર કલાકમાં વાર્તા યુદ્ધવિરામ સુધી કેવી રીતે ગઈ? કોણ જીત્યું, કોણે શરણાગતિ સ્વીકારી અને ચીન શા માટે સૌથી મોટો ફાયદો લઈને ચૂપચાપ ચાલ્યું ગયું? શું આ અમેરિકાની શરણાગતિની વાર્તા છે? ઈરાન હવે ફક્ત યુદ્ધવિરામ વિશે વાત કરી રહ્યું નથી. તે તેનાં લોકોને યુદ્ધ જીતવાની ઉજવણી કરવાનું કહી રહ્યું છે. તહેરાનની શેરીઓમાં આનંદ છે. ઈરાનનું સરકારી મીડિયા આને અમેરિકાને તેની શરતો સ્વીકારવા માટે મજબૂર કરવામાં વિજય ગણાવી રહ્યું છે. ઈરાનનો સૌથી મોટો દાવો એ છે કે અમેરિકા તેની ૧૦ શરતો પર સંમત થયું છે.
આ ઘટના સમજવા માટે આપણે શું બન્યું તે સમજીએ. પહેલાં લગભગ ૧૨:૪૬ વાગ્યે પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન શાહબાઝ શરીફે યુદ્ધમાં બે અઠવાડિયાં માટે રોક લગાવવાની અપીલ કરી. તે સમયે વિશ્વને લાગ્યું કે તે ફક્ત એક રાજદ્વારી નિવેદન છે, પરંતુ લગભગ ૪:૦૦ વાગ્યે ટ્રમ્પે અચાનક પોસ્ટ કરી કે જો ઈરાન હોર્મુઝને સંપૂર્ણપણે ખોલે તો હું બે અઠવાડિયાં માટે હુમલો રોકી રહ્યો છું. આ તબક્કે આખું ચિત્ર પલટાઈ ગયું. માત્ર ૪૦ મિનિટ પછી ઈરાનના વિદેશ પ્રધાન અબ્બાસ અરાકચીએ જવાબ આપ્યો કે જો હુમલાઓ બંધ થાય, તો અમારી સેના રક્ષણાત્મક કામગીરી બંધ કરશે અને હોર્મુઝમાંથી સુરક્ષિત માર્ગ બે અઠવાડિયાં માટે શક્ય બનશે.
આનો અર્થ એ થયો કે બંનેએ અલગ અલગ ભાષાઓમાં એક જ વાત કહી અને સવારે ૫:૨૦ વાગ્યે પાકિસ્તાને સત્તાવાર યુદ્ધવિરામ જાહેર કર્યો. શું વાસ્તવિક લડાઈ ઈરાન સામે નહીં, પણ હોર્મુઝ માટેની લડાઈ હતી? હવે, આ સૌથી મોટો પ્રશ્ન છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અચાનક હુમલો કેમ અટકાવ્યો? જવાબ તેલ છે. હોર્મુઝ વિશ્વનો સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ શિપિંગ ચોકપોઇન્ટ છે. જો તે બંધ રહ્યો હોત, તો તેથી ફક્ત અમેરિકાને જ નહીં પરંતુ સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ, કતાર, ભારત, ચીન અને યુરોપને પણ ઊર્જાનો ફટકો પડ્યો હોત. તેથી ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું સમગ્ર ધ્યાન ઈરાનનું શાસન બદલવા કરતાં હોર્મુઝની શિપિંગ લેનને પુનઃસ્થાપિત કરવા પર વધુ કેન્દ્રિત હતું. અને ઈરાને શું કર્યું? તેણે રૂટ ખોલ્યો, પરંતુ પોતાનું નિયંત્રણ છોડ્યું નહીં. આનો અર્થ એ છે કે જહાજો ત્યાંથી પસાર થશે, પરંતુ ફક્ત ઈરાની સૈન્ય સાથે સંકલનમાં. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, અમેરિકાએ રૂટ ખોલ્યો, પરંતુ ઈરાન હજુ પણ તેની ચાવી ધરાવે છે. ઈરાન આ બિંદુને પોતાની જીત ગણાવી રહ્યું છે.
પાકિસ્તાન ગેમ ચેન્જર કેવી રીતે બન્યું? આ સંઘર્ષમાં ઘણાં લોકો જેને સાઇડ પ્લેયર માનતા હતા, તે પાકિસ્તાન અચાનક ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ, ઈરાન અને પ્રાદેશિક લશ્કરી સંગઠન વચ્ચે સંદેશાવ્યવહારનો સેતુ બની ગયો. શાહબાઝ શરીફની અપીલ, તેના પર અસીમ મુનીરનું નામ અને ઇસ્લામાબાદ મંત્રણાનું આમંત્રણ દર્શાવે છે કે પાકિસ્તાન ફક્ત સંદેશવાહક જ નહીં પરંતુ યુદ્ધવિરામનો શિલ્પી બનવા માંગે છે. જો શુક્રવારની મંત્રણા સફળ થાય છે, તો તે દક્ષિણ એશિયાઈ રાજદ્વારીનું સમગ્ર સંતુલન બદલી શકે છે. પાકિસ્તાન જેવો દેશ સમાધાન માટે મધ્યસ્થી કરી રહ્યો છે, પરંતુ ત્યાં આપણે હોવું જોઈએ, કારણ કે આપણે વિશ્વશાંતિ અને સાર્વત્રિક ભાઈચારાના સિદ્ધાંતોમાં માનીએ છીએ.
જો કે, આપણા વિદેશ મંત્રીએ પહેલાંથી જ કહ્યું છે કે આપણે દલાલી કરતા નથી. ભારતે ભૂતકાળમાં ઘણાં મોટાં યુદ્ધો અટકાવ્યાં છે અને આજે ઈરાન-અમેરિકાના યુદ્ધવિરામમાં ભારતના ઇતિહાસને યાદ કરવામાં આવી રહ્યો છે. સત્ય એ છે કે ભારતે કોરિયા, વિયેતનામ, શ્વેત સંકટ અને કોંગો જેવા મોટા સંઘર્ષોમાં યુદ્ધવિરામ લાગુ કરવામાં, દેખરેખ રાખવામાં અને યુએન શાંતિ રક્ષામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. કોરિયામાં યુદ્ધ કેદીઓનો મુદ્દો હોય કે કોંગોમાં શાંતિ રક્ષા દળોની તૈનાતી હોય, ભારત વારંવાર વિશ્વમાં શાંતિનિર્માતા તરીકે ઊભું રહ્યું છે. આ મામલામાં પાકિસ્તાન ભારત કરતાં ચોક્કસ આગળ નીકળી ગયું છે.
હવે આ સમગ્ર સંઘર્ષમાં છુપાયેલા વિજેતા પર નજર કરીએ. અત્યારે સૌથી ખુશ ચીન છે. અમેરિકા મધ્ય પૂર્વમાં ફસાયેલું છે, તેલ માર્ગ અસ્થિર બન્યો છે અને વૈશ્વિક ધ્યાન ઇન્ડો-પેસિફિકથી હટી ગયું છે. આનો અર્થ એ થયો કે ચીનને વ્યૂહાત્મક રીતે શ્વાસ લેવાની જગ્યા મળી ગઈ છે. ચીન હવે તાઈવાનમાં પોતાનું ધાર્યું કરી શકશે. લડાઈ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે હતી, પરંતુ તેમાં ચીન ફાવી ગયું છે. જો સલામતી સમિતિમાં ચીન અને રશિયાના વીટોના મુદ્દાને સાચા પરિપ્રેક્ષ્યમાં ચકાસીએ તો તે સસ્પેન્સ બનાવે છે. શું યુદ્ધવિરામ પાછળ બેકસ્ટેજ ડીલ ચાલી રહી હતી?
ઈરાનની સુપ્રીમ નેશનલ સિક્યુરિટી કાઉન્સિલ અનુસાર, અમેરિકા સૈદ્ધાંતિક સ્તરે નીચેના મુદ્દાઓ પર સંમત થયું છે: ઈરાન પર લાદવામાં આવેલા પ્રાથમિક અને ગૌણ પ્રતિબંધો હટાવવા, ગલ્ફ પ્રદેશમાંથી અમેરિકન લડાયક દળોને પાછાં ખેંચવા, યુરેનિયમ સંવર્ધનના ઈરાનના અધિકારને માન્યતા આપવી, તેના મિસાઈલ અને ડ્રોન કાર્યક્રમો પરની પાબંદી તાત્કાલિક પાછી ખેંચી લેવી અને સૌથી આઘાતજનક રીતે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ઈરાનના સતત નિયંત્રણની સ્વીકૃતિ.
જો ઈરાન સત્તાવાર રીતે તે જ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું નિયંત્રણ જાળવી રાખે છે, તો અમેરિકાએ ઈરાનને માર્ગની ચાવી સોંપી દીધી છે. આ ૧૦ મુદ્દાઓ પર અમેરિકા તરફથી હજુ સુધી સ્પષ્ટ, લાઈન-બાય-લાઈન પુષ્ટિ મળી નથી. આનો અર્થ એ છે કે કાં તો ઈરાન આને તેની પ્રજા માટે વિજય તરીકે દર્શાવી રહ્યું છે અથવા પડદા પાછળનો એક વાસ્તવિક સોદો થયો છે, જે મધ્ય પૂર્વમાં શક્તિના સમગ્ર સંતુલનને બદલી નાખશે. હવે વાસ્તવિક પ્રશ્ન એ છે કે શું ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે માત્ર બે અઠવાડિયાંની શાંતિ ખરીદી છે કે તેમણે મધ્ય પૂર્વમાં અમેરિકાની દાયકાઓ જૂની નીતિઓ બદલી નાખી છે? જો ઈરાન પરના પ્રતિબંધો હટાવવામાં આવે છે, જો યુરેનિયમનું સંવર્ધન સ્વીકારવામાં આવે છે, જો ઈરાનનો મિસાઇલ કાર્યક્રમ અકબંધ રહે છે અને જો ઈરાન હોર્મુઝની ચાવી જાળવી રાખે છે, તો આ ફક્ત યુદ્ધવિરામ નહીં પણ ૨૧મી સદીનો સૌથી મોટો સોદો હોઈ શકે છે.
તો આ વાર્તાનો નિષ્કર્ષ શું છે? શું ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે નમવું પડ્યું? જવાબ હા માં લાગે છે અને ઈરાને શાસન કરતાં હોર્મુઝ રૂટને પ્રાથમિકતા આપી વિચાર્યું કે હોર્મુઝનો રસ્તો ખોલો, નિયંત્રણ છોડશો નહીં. આનો અર્થ એ છે કે આ બે અઠવાડિયાંની શાંતિ વાસ્તવમાં કાયમી શાંતિ નથી, પરંતુ આગામી મોટા કરાર પહેલાંનું સૌથી ખતરનાક મૌન છે. હવે દુનિયા ૧૦ એપ્રિલે ઇસ્લામાબાદ મંત્રણા પર નજર રાખશે, કારણ કે ત્યાં નક્કી કરવામાં આવશે કે આ યુદ્ધવિરામ ઇતિહાસ બની જશે કે આગામી મોટા યુદ્ધ માટે માત્ર એક ઇન્ટરવલ. જો ઈરાનના દાવાનો એક ભાગ પણ સાચો હોય, તો આ મામલો ફક્ત યુદ્ધવિરામ નહીં પણ અમેરિકાની શરણાગતિ બની જાય છે.
– આ લેખમાં પ્રગટ થયેલાં વિચારો લેખકનાં પોતાના છે.
